Ndau

Ndau (chiNdau, Çindau, Ndzawu, Njao, Çidanda ham deyiladi) — bantu tillariga mansub til. Unda 2 400 000 kişi sözlaşadi.

Ndau şona tillaridan biri bölib, boşqa şona tillari — manyika, zezuru va karanga bilan özaro tuşunarli. Boşqa şona şevalarida gaplaşuvçilarning ayrimlariga Ndauni tuşuniş qiyin bölişi mumkin. Ndau va standart şona (asosan zezuru şevasiga tayanadi) örtasidagi farq va öxşaşliklarni «Otamiz» duosining ikki variantini soliştirib köriş mumkin.

Ndau Zimbabvening milliy tillaridan biri. Zimbabve 2013-yilgi Konstitutsiyasi unga rasmiy til maqomini bergan. Materialda sözlaşuvçilar soni 2 400 000 kişi deb körsatilgan.

Asosiy şona tilining alifbosida L, Q va X harflari yöq, Ndau imlosi esa ulardan foydalanadi:

• «L» [ɬ] tovuşi uçun «hl» digrafida işlatiladi (standart şonadagi akatizira — Ndauda akafohla).
• «X» [ᵏǁ] çertma undoşi uçun işlatiladi (kuridza tsamwa — kuxapa).
• «Q» [ᵏǃ] çertma undoşi uçun işlatiladi (kurara — kuqambaya).

Bu tovuşlar qöşni nguni tillaridan özlaşgan.

1922-yilda vandau etnografi C. Kamba Simango Franz Boas bilan hamkorlikda Journal of American Folklore jurnalida 20 ta Ndau ertagi va 29 ta maqolni inglizça tarjimasi bilan naşr etdi. Simango şuningdek Natalie Curtis Burlinning 1920-yilda çop etilgan «Songs and Tales from the Dark Continent» kitobidagi Ndau matnlari va tarjimalarini ham taqdim etgan. Kitobda Ndau va inglizça 6 ta maqol, marosim qöşiqlari (masalan, yomğir marosimi qöşiği), bolalar, mehnat va raqs qöşiqlari, şuningdek ertak va rivoyatlardagi qöşiqlar bor.

Undoşlar orasida labiallaşgan, palatallaşgan va affrikat tovuşlar uçraydi. Masalan, /sᶲʷ, zᵝʷ/, /tʲʷ, rʲʷ/ va /p͡sᶲ, b͡zᵝ/. /h, hʷ/ ba'zi şevalarda jarangli [ɦ, ɦʷ] bölişi mumkin. Kamdan-kam sözlarda uçraydigan undoş — burun tomoq implozivi /ɠ/. /r/ undoşi /i, e/ unlilaridan oldin yon urma [ɺ] kabi eşitilişi mumkin.