Kalanga
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kalanga (Zimbabveda TjiKalanga) — Botsvana va Zimbabveda kalanga xalqi sözlaşadigan bantu tili. U Niger-Kongo tillari oilasiga mansub.
Tasnifi
13Kalanga Şona (Şona-Nyai) tarmoğiga kiradi. Tilşunoslar Kalanga (Gutri tasnifida S.16) va Nambya tilini (Zimbabvening Hwange hududi) Şona guruhining ğarbiy tarmoği deb hisoblaydi; guruh umuman S.10 kodi bilan belgilanadi. Kalanga Zimbabve va Janubiy Afrikadagi Nambya, TshiVenda va KheLobedu tillariga yaqin.
Tilning Botsvana va Zimbabve variantlari örtasida lahja farqlari bor. Asosiy lahjalar:
- TjiLilima — Botsvanada kundalik nutqda va hujjatlarda keng qöllanadi. Uning sözlaşuvçilari özlarini BaLilima yoki BaWhumbe deb ataydi.
- TjiGwizi (TjiDeti) — Tutume tumanining şimoliy qismi va Boteti hududida tarqalgan; bu lahjada yozma manbalar kam.
- TjiTalaunda — Botsvanada Serowe va Mahalapye qişloqlarida, Zimbabveda Matobo va Gwanda tumanlarida uçraydi.
- TjiNanzwa — nomi «şimol» ma'nosidagi nanzwa sözidan olingan; ba'zan alohida til sifatida ham qaraladi. Material unda yöqolib ketiş xavfi borligini qayd etadi.
- TjiKalanga proper (Tjindondondo) — eng köp sözlaşiladigan va eng köp hujjatlaştirilgan lahja.
Nyai (Rozvi), Lemba (Remba), Lembethu, Twamamba, Pfumbi, Jaunda kabi boşqa lahjalar işlatilişdan çiqmoqda yoki çiqib ketgan. Jaunda lahjasini Gwanda tumanida qayta tiklaş böyiça hamkorlik olib borilmoqda.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Kalanga Botsvana va Zimbabveda tarqalgan. Tjindondondo lahjasi Bulilima-Mangwe tumanlarida va Tşolotşo hududida köproq qöllanadi. Zimbabveda 2013-yilgi Konstitutsiya Kalangani rasmiy tillardan biri deb e'tirof etgan; u sözlaşuvçilari köp bölgan hududlarda maktablarda öqitiladi.
Yozuvi
13Botsvana va Zimbabve variantlarida biroz farq qiluvçi imlolar qöllanadi. Botsvanadagi yozuv böyiça qöllanma 1995-yilda naşr etilgan, Zimbabvening 2008-yilgi imlosi esa alohida maqolada tahlil qilingan.
Xususiyatlari
13Tilning fonemalar tizimi keng: unda palatallaşgan, velarlaşgan, aspiratsiyali va nafasli jarangli undoşlar hamda huştaksimon sibilantlar bor. /tʰʷ, p͡s, b͡z, t͡ʃʼ/ fonemalari faqat çekka fonema sifatida uçraydi. /tʼ, tʷ, x, xʷ/ tovuşlari tsvana tilidan olingan. Unlilar tizimi odatiy beş unlidan iborat.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kalanga // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/202 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKalanga. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/202
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/202
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.