Samoa

Samoa tili (öz nomi: gagana Sāmoa) — samoaliklarning tili, polinez tillaridan biri. U Samoa va Amerika Samoasida ingliz tili bilan birga rasmiy til hisoblanadi.

Samoa tili avstroneziya oilasiga, polinez kiçik guruhiga kiradi. U analitik, izolyatsiyalovçi tillardan sanaladi. Ingliz tilidagi ma'lumotga köra, u polinez tillarining samoa şoxobçasiga kiritiladi va boşqa polinez tillari bilan köp umumiy sözlarga ega (masalan, ali'i, ʻava, atua, tapu). An'anaviy tasnifda samoa tili tokelau tili hamda şarqiy polinez tillari (rapanui, maori, taiti, gavay) bilan bir qatorga qöyiladi. Unga eng yaqin til sifatida tonga tili körsatiladi.

Tilda Samoa Mustaqil Davlati va AQShga qaraşli Amerika Samoasida gaplaşiladi. Yangi Zelandiya, Avstraliya va AQShda yirik samoalik diasporalar bor. Yangi Zelandiyada samoa tili ingliz va maori tillaridan keyin uçinçi örinda turadi: 2018-yilgi röyxatga köra uning sözlaşuvçilari 101 937 kişi, aholining 2,2 foizi. Avstraliyada 2021-yilgi röyxatda 49 021 kişi uyda samoa tilida gaplaşişi qayd etilgan. Yangi Zelandiyada har yili Samoa tili haftasi (Vaiaso o le Gagana Sāmoa) nişonlanadi; uni hukumat va turli taşkilotlar, jumladan YUNESKO qöllab-quvvatlaydi. Avstraliyada bu hafta birinçi marta 2010-yilda ötkazilgan.

Maktablarda ingliz tili ham qöllanadi; manbaga köra rasmiy siyosatga binoan fanlar ingliz tilida öqitiladi, samoa tilida esa şu til va madaniyat darslari hamda ikkinçi darajali fanlar öqitiladi.

Yozuv 1834-yilda lotin grafikasi asosida işlab çiqilgan. Alifbo 14 harfdan iborat; çet sözlarda yana h, k, r harflari işlatiladi. Böğiz portlovçisi ʻ belgisi bilan beriladi, unli tovuşlarning çöziqligi makron bilan körsatiladi. Imlo hozir ham qat'iy me'yorga ega emas: gazeta va kitoblarda bu belgilar köpinça tuşirib qoldiriladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, apostrof va makronni qöllaşni Ta'lim vazirligi 2012-yilda qayta joriy etgan; ular 1960-yillarda taşlab yuborilgan edi.

Ma'lumotlarga köra, samoa tili yevropaliklar kelguniga qadar yozuvsiz bölgan. Dastlabki samoa sözlarini 1777-yilda Jeyms Kukning uçinçi sayohati vaqtida şotland tabiatşunosi Uilyam Anderson yozib olgan. Missionerlar kelişi va Injilni tarjima qiliş zarurati yozuv yaratilişiga sabab bölgan. Missionerlik matbaasida 1834-yilda çiqqan birinçi kitob E tala A, E, F deb nomlangan va 11 betlik imlo darslari hamda öqiş matnlarini öz içiga olgan. 1836-yilda imloga özgartirişlar kiritilgan: b örniga p, ng va gn örniga g yozila boşlagan, makron va böğiz belgisi joriy etilgan. Metodist missioner Piter Terner bir neça madhiya va katexizisning bir qismini, 1836-yilda esa Yangi Ahdning bir qismini tarjima qilgan. 19-asr örtalariga kelib diniy matnlarni missionerlar bilan birga samoaliklarning özlari ham naşr etgan.

Unlilar beş dona bölib, uzun va qisqa şakllarga ega; masalan, tama «bola» va tamā «ota» ma'nolarini bildiradi. Böğiz portlovçisi ma'no farqlaydi: mai «dan» va ma'i «kasallik». Har bir böğin unli bilan tugaydi. Urğu odatda oxirgidan oldingi moraga tuşadi.

Tilda ikki nutq şakli bor: rasmiy («t-til») va sözlaşuv («k-til»). Sözlaşuv nutqida t örniga k aytiladi, n va ŋ qöşilib ketadi. Rasmiy şakl yangiliklar eşittirişlari va va'zlarda işlatiladi. Şuningdek, nutqda hurmat bildiruvçi alohida sözlar mavjud.

Şaxs olmoşlarida birlik, ikkilik va köplik farqlanadi, «biz» olmoşi esa qöşuvçi va qöşmaydigan şaklga ega. Artikllar aniqlikni emas, balki konkretlikni bildiradi: le (birlik), köplikda artikl qöllanmaydi; se va ni noaniq artikllardir.