Foton

«Foton» — Toşkent şahridagi oçiq aksiyadorlik jamiyati bölib, diodlar, tranzistorlar, integral sxemalar va boşqa elektron texnika buyumlarini işlab çiqaradi. Korxona 1942-yilda taşkil etilgan.

Korxona 1933-yilda Moskva viloyatining Fryazino şahrida taşkil etilgan «Radiolampa» radiolampa zavodiga borib taqaladi. 1937-yil yanvarda zavod p/ya 191 raqamini oldi. 1941-yilda Davlat Mudofaa Qömitasi zavodni Ufa va Toşkentga evakuatsiya qilişni e'lon qildi. Evakuatsiya qilingan xodimlar va uskunalar bilan birinçi eşelon 1941-yil 29-noyabrda Toşkentga yetib keldi.

1942-yil 3-iyulda zavod Toşkentda tayyorlangan detallardan töliq yiğilgan birinçi mahsulotni frontga jönatdi; bu sana zavodning Özbekistondagi taşkil topgan sanasi sifatida qabul qilingan. Uruş yillarida radiolokatsiya uçun magnetronlar va boşqa elektron-vakuum asboblari işlab çiqarildi.

1957-yilda zavodda yarimötkazgiç asboblarni rivojlantiriş qarori qabul qilindi. Birinçi germaniy diod D7 1958-yil mayda çiqarildi. 1965-yil martda zavod SSSR Elektron sanoat vazirligi tarkibiga kirdi, 1966-yilda lampalardan voz keçib, faqat yarimötkazgiçlarga ixtisoslaşiş qarori qabul qilindi; faqat yarimötkazgiç çiqariş 1971-yildan boşlandi. 1971-yilda «Posol» seriyasidagi dastlabki integral sxemalar tayyor böldi.

1975-yil 7-avgustdan zavod «Foton» işlab çiqariş-texnika birlaşmasining boş korxonasi böldi. Filiallar Olmaliq (1968), Çirçiq (1974), Sovetobod (1978, keyinçalik «Kamalak» zavodi) va Druzhba (1981, keyinçalik «Konnot» zavodi) joylarida taşkil etildi. 1975-yilda işga tuşirilgan IIN-3M tadqiqot yadro reaktori yarimötkazgiçlarni radiatsiyaga çidamlilikka sinaş uçun işlatilgan; u 2013-yilda töxtatilib, 2019-yilda yopiş işlari yakunlandi.

1991-yildan keyin mahsulotga talab keskin kamayib, filiallar (jumladan «Integrator» zavodi) birlaşmadan çiqarildi va keyinçalik bankrot bölib tugatildi. Korxona qayta taşkil etildi. 2010-yildan keyin butun işlab çiqariş Amir Temur köçasi 13-uydagi bitta binoga köçirildi. 2023-yil iyulda davlat uluşini xususiylaştiriş boşlandi, 2024-yilda korxonani «Havvo Group» agroxolding sotib oldi va işlab çiqariş hajmini oşirişni rejalaştirdi. 2023-yil oxirida zavod va uning direktori Ukraina sanksiya röyxatiga kiritilgan.

Zavod yarimötkazgiç asboblar (diodlar) işlab çiqariş imkoniyatini saqlab qolgan; bu işlab çiqariş har yili mijozlar vakillari iştirokida attestatsiyadan ötadi, bu eksport yetkazib berişga imkon beradi.

1990-yillarda maişiy radioapparatura va keng iste'mol tovarlari işlab çiqariş yölga qöyildi. Birinçi oq-qora televizorlar 1994-yilda, Yaponiyaning «Sony» firmasi litsenziyasi böyiça rangli televizorlar 1997-yilda çiqarildi. Şuningdek, nazorat-kassa maşinalari (Silex-7004, Karat-1500, Karat Kolibri, Merkuriy 115F-Uz, Merkuriy 112F-Uz), 10–21 Vt energiya tejovçi lampalar, 100, 500, 1000 va 2000 Vt quvvatli quyoş panellari hamda maktab, litsey va oliy öquv yurtlari uçun fizikadan öquv qöllanma töplamlari işlab çiqarildi.

• Asos solingan sana: 1942-yil (3-iyul).
• Davlat uluşi: 85,6%.
• 1991-yilda xodimlar soni: 14 mingdan ortiq.
• 1963-yilda barmoqsimon lampalar işlab çiqariş: yiliga 16 million dona.
• 1965-yilga kelib yarimötkazgiç mahsulotlar uluşi: umumiy tovar hajmining 14%.

Zavod direktori — Marifxöja Saydumarov (1956-yilda tuğilgan). Avval zavodni M. X. Sergeyev, X. V. Fayzi, S. D. Papava, V. G. Muşkarev, V. G. Tateosov va T. Ya. Jalilov boşqargan.

Korxona nomi bir neça marta özgargan: «Soyuz korxonasi «191-sonli zavod»» (1942), «p/ya № 125» (1957), «p/ya A-7869» va oçiq yozişmalar uçun «V. I. Lenin nomidagi Toşkent elektron texnika zavodi» (1966), keyinçalik işlab çiqariş birlaşmasi «Foton», AOOT «Foton» va hozirgi OAO «Foton». 1987–1988-yillarda boş zavod qoşida kuçlaniş çeklagiçlarini işlab çiqiş uçun «Kvark» ilmiy-işlab çiqariş bölimi taşkil etildi.