Mumbay

Mumbay (1995-yilgaça rasmiy nomi Bombay) — Hindistonning ğarbiy qirğoğidagi şahar, Maharaştra ştatining ma'muriy markazi. U mamlakatning yirik port, moliya va savdo markazlaridan biri hisoblanadi.

Mumbay dastlab yetti oroldan iborat arxipelag bölgan. Inglizça manbaga köra, orollarda odamlar toş davridan beri yaşagan, miloddan avvalgi 3-asrda ular Maurya imperiyasi tarkibiga kirgan, Ptolemey ularni 2-asrda tilga olgan. Özbekça manbada Bombayni 1532-yilda portugaliyaliklar bosib olgani aytilgan; rus va ingliz manbalarida orollar portugallarga 1534-yilda, inglizça manbada 1535-yilda berilgani yoziladi.

1661-yilda orollar Portugaliya malikasi Ketrin de Bragansa sepi sifatida Angliya qiroli Karl II ga ötdi. 1668-yilda ular yiliga 10 funt tölov evaziga Ost-Hindiston kompaniyasiga ijaraga berildi. Aholi 1661-yildagi taxminan 10 000 kişidan 1675-yilda 60 000 ga yetdi. 1687-yilda kompaniya boş qarorgohini Suratdan Bombayga köçirdi.

Orollarni birlaştiriş işlari (Hornby Vellard) 1845-yilga kelib yakunlangan. 1853-yilda Hindistondagi birinçi temir yöl Bombay va Thana örtasida oçildi. AQShdagi Fuqarolar uruşi davrida (1861–1865) şahar paxta savdosining jahon markaziga aylandi, 1869-yilda Suvayş kanalining oçilişi uning mavqeini yanada mustahkamladi. 1908–1946-yillarda şaharda mustamlakaçilarga qarşi siyosiy çiqişlar bölib ötdi. 1946-yil fevralida harbiy dengizçilar qözğoloni Hindiston mustaqilligiga (1947) olib borgan qadamlardan biri böldi. 1960-yildan şahar Maharaştra ştatining markazi.

Şahar Hindistonning ğarbiy qirğoğida, Arabiston dengizi sohilida, Bombay va Solsett orollarida joylaşgan; orollar köprik va kötarmalar bilan materikka tutaşgan. Rus manbasiga köra, şahar Ulxas daryosi quyilişida joylaşgan, dengiz sathidan asosan 10–15 metr balandlikda, şimoliy qismi tepalikli, eng baland nuqtasi 450 metr. Maydoni 603,4 km². Şahar hududida Tulsi, Vixar, Povai köllari va mangr botqoqliklari bor. Iqlimi subekvatorial: yomğir fasli iyundan oktyabrgaça davom etadi, yillik yoğin 2200 mm.

Aholi soni haqida manbalar turliça: özbekça maqolada 21,6 mln kişi (2024), rus manbasida 12 422 373 kişi (2011), inglizça manbada deyarli 12,5 mln (2011-yil aholi röyxati) va metropoliten hudud aholisi 20 milliondan ortiq. Şaharda marathlar, gujoratlar, sikxlar, balujlar, parslar yaşaydi. Rus manbasiga köra, 2011-yilda aholining 68 foizi hindular, 17 foizi musulmonlar, 4 foizi xristianlar va 4 foizi buddistlar edi; savodxonlik 77 foiz.

Mumbay Arabiston dengizi sohilidagi Hindistonning eng katta porti. Şaharda tovar, fond va paxta birjalari, banklar, suğurta kompaniyalari joylaşgan. Töqimaçilik muhim tarmoq bölib, özbekça manbaga köra mamlakat ip gazlama sanoatining qariyb 3/4 qismi şu yerda. Neftni qayta işlaş, maşinasozlik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Yaqinida Tarapur AESi bor. Inglizça va rusça manbalarga köra, şahar Hindiston YaIMining taxminan 5 foizini beradi. Bollivud kino sanoatining markazi ham şu yerda.

Binolar asosan 19–20-asrlarda yevropaça va hindça uslubda qurilgan. Bombay orolidagi fort (qal'a) şahar markazi hisoblanadi; bu yerda davlat muassasalari, banklar va universitet bor. Markazda Kroford bozori (1871) joylaşgan. Qadimiy yodgorliklar orasida Elefanta ğorlari, Valkeşvar ibodatxonasi va Haji Ali dargohi (1431) tilga olinadi.