Gudermes
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gudermes (çeçença: Gu'mse) — Rossiya Federatsiyasining Çeçeniston Respublikasidagi şahar. Gudermes tumanining ma'muriy markazi va respublika ahamiyatidagi şahar. Şahar 1941-yildan şahar maqomiga ega.
Tarixi
13Şarq nomi haqida bir neça farazlar bor. Gudermes Gums daryosi böyida vujudga kelgan; 19-asr hujjatlarida bu daryo Gudermes deb ham tilga olinadi. Toponim turkça «Gyuydyurmes» («yonmaydigan [qişloq]») yoki «guenlar yeri» ma'nosidan kelib çiqqan bölişi mumkin. Boşqa versiyaga köra, bu qadimiy çeçen sözi bölib, «tepalikdagi quyoş» deb tarjima qilinadi.
1972-yilda Jalka qişloği va Gudermes hududida arxeologik qidiruv paytida skifgaça, skif va sarmat davriga oid yodgorliklar topilgan. Şahar janubiy çekkasida Gumsi-Kort şahar xarobasidan 700 metr narida 2–4-asrlarga oid qabrlar örganilgan.
Rivoyatga köra, Gudermes 17-asr boşida baland toğli Çartala qişloği (hozirgi Gruziya) aholisi tomonidan asos solingan. «Katta Rossiya ensiklopediyasi»ga köra esa 18-asr örtalarida çeçenlarning Gumse qişloği örnida taşkil topgan. 1832-yilda Kavkaz uruşi davrida Gudermes yaqinida toğliklar bilan terek kazaklari örtasida jang bölgan. 1893-yilda Vladikavkaz temir yölining Beslan–Petrovsk tarmoği işga tuşişi bilan (depo, ustaxonalar, bekat) tez rivojlana boşlagan. 1919-yilda denikinçilar Gudermesni ham öz içiga olgan bir qança qişloqlarni yoqib yuborgan. 1929-yil 14-yanvarda qişloq işçilar posyolkasiga aylantirilgan va keyinçalik Kalinin nomi berilgan. 1941-yil 5-aprelda Kalinin posyolkasi, Kunduxov qişloği va Gyumse auli birlaştirilib, Gudermes şahri taşkil etilgan. 1963-yilda respublika böysunuvidagi şaharlar toifasiga ötkazilgan. 1995-yil dekabrida Birinçi Çeçen uruşi vaqtida şahar uçun janglar bölgan.
Geografiyasi
13Şahar Gums va Jalka daryolarining Sunjaga quyiliş joyida, Gudermes tizmasi etagida joylaşgan. Grozniydan 37,5 km şarqda, Xasavyurtdan 44,8 km ğarbda. Şaharda Şimoliy Kavkaz temir yölining tuguni (Astraxan, Rostov-na-Donu, Mozdok va Mahaçqalaga yönalişlar) bor va R-217 «Kavkaz» avtomagistrali ötadi. Iqlimi mötadil kontinental: qişi qisqa va kam qorli, yozi uzoq va issiq. Inglizça manbaga köra, Gudermes Rossiyaning eng issiq joylaridan biri; 1999-yil iyulida 44,0 °C qayd etilgan.
Aholisi
13Aholisi: 1970-yilda 32 000; 1989-yilda 38 089; 2002-yilda 33 756; 2010-yilda 45 631; 2021-yilda 64 376 kişi. ÖzME ma'lumotiga köra 1991-yilda 40 ming kişi bölgan, 1990-yillar oxirida uruş tufayli aholining bir qismi şaharni tark etgan. Asosiy din — sunniy islom (naqşbandiya va qodiriya tariqatlari). Taşu-Xoji nomidagi jome masjidi 7000 kişiga möljallangan.
Iqtisodiyoti
13Şahar atrofida neft qazib çiqariladi. Şaharda muzqaymoq işlab çiqaradigan sovutiş kombinati, kimyo zavodi, limonad, konserva va tibbiyot asboblari zavodlari, temir yöl deposi, uçta neft bazasi mavjud. Uzumçilik ham keng tarqalgan. Özbekça manbaga köra, uruş oqibatida faoliyat yuritayotgan korxonalar soni kam bölgan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Şaharda bolalar ijodiyoti uyi, Axmat Qodirov nomidagi muzey, aylanma ğildirakli attraksionlar boği va qişki akvapark bor. 2009-yil 11-iyulda Çeçenistondagi birinçi akvapark oçilgan. Diqqatga sazovor joylar: Uluğ Vatan uruşida halok bölgan gudermesliklar xotirasiga Abadiy olov, R-217 yölidagi «Gudermes» stelalari, Tereşkova prospektidagi globusli stela va favvora, deportatsiya qurbonlari memoriali.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gudermes // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2400 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGudermes. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2400
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2400
Manbalar
1 ta manba- 1https://www.wikidata.org/wiki/Q134693wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.