Fransuz inqilobi

Fransuz inqilobi (fransuzça Révolution française), özbek manbalarida «Buyuk fransuz inqilobi» — 1789–1799-yillarda Fransiyada eski tuzum (Ancien Régime) va mutlaq monarxiyani yöq qilgan, 1792-yil sentabrda Birinçi Fransiya Respublikasi e'lon qilinişiga olib kelgan ijtimoiy va siyosiy özgarişlar davri. Inqilobning şiori — «Ozodlik, tenglik, birodarlik».

Boşlaniş sanasi manbalarda turliça belgilanadi: özbek va rus tilidagi Vikipediyaga köra, inqilob 1789-yil 14-iyulda Bastiliya olinişi bilan boşlangan, inglizça Vikipediyada esa uning boşlanişi 1789-yilgi Boş ştatlar çaqirilişi deb körsatiladi. Yakuni — 1799-yil 18-bryumer (9-noyabr) davlat töntarişi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, inqilob uzoq yillar davomida töplangan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy özgarişlar hamda 1789-yildan oldingi bir neça yildagi xöjalik qiyinçiliklari natijasida yuz bergan. Qirollik hokimiyati davlat moliyaviy muammolarini eski tuzum doirasida hal qila olmadi, zodagonlar va ruhoniylar öz imtiyozlaridan voz keçişni istamadi, boyib borayotgan uçinçi toifaning siyosiy huquqlari esa uning iqtisodiy imkoniyatlariga mos kelmay qoldi. Ma'rifatparvarlik ğoyalari, xususan Monteskyo va Russo qaraşlari, an'anaviy institutlar va imtiyozlarni şubha ostiga qöydi.

Fransiyaning Amerika mustaqillik uruşidagi iştiroki (inglizça Vikipediyada — 1778–1783-yillardagi ingliz-fransuz uruşi) asosan qarzlar hisobiga moliyalaştirilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1788-yilda xarajatlar 629 million livrni taşkil etgani holda soliqlar faqat 503 million livr keltirgan; inglizça Vikipediyaga köra, 1788-yilga kelib davlat daromadining yarmi qarzlarga xizmat körsatişga ketgan. Inglizça Vikipediya qarzning özi Britaniyanikiga nisbatan yuqori bölmaganini, asosiy muammo esa soliq tizimining murakkabligi va notekisligi bölganini ta'kidlaydi. Bunga 1787–1788-yillardagi hosilsizlik, oziq-ovqat narxlarining oşişi va 1786-yilgi ingliz-fransuz savdo şartnomasidan keyin fransuz işlab çiqarişining inqirozi qöşildi.

Moliya vaziri Kalonn 1786-yilda barça yerlarga soladigan yagona yer soliğini taklif qildi, biroq 1787-yil fevralda Versalda yiğilgan notabllar majlisi va keyin parlamentlar yangi soliqlarni rad etib, ularni faqat 1614-yildan beri çaqirilmagan Boş ştatlar tasdiqlay olişini aytdi. 1788-yil 8-avgustda Brienn Boş ştatlar çaqirilişini e'lon qildi va örniga Nekker tayinlandi.

Boş ştatlar 1789-yil 5-mayda Versalda yiğildi. Uçinçi toifa deputatlari ovozlarni toifa böyiça emas, boşma-boş sanaşni talab qildi va 17-iyunda özini Milliy majlis deb e'lon qildi; özbek tilidagi Vikipediyaga köra, 9-iyulda majlis Ta'sis majlisi deb nomlandi. Majlis zali yopilgaç, deputatlar konstitutsiya qabul qilinmagunça tarqalmaslikka qasamyod qildilar.

11-iyulda Nekker yana iste'foga çiqarildi, bu Parijda ğalayonlarga sabab böldi. 14-iyulda olomon katta qurol zaxirasi saqlangan qirollik qal'asi — Bastiliyaga hujum qildi; inglizça Vikipediyaga köra, janglarda 83 hujumçi halok bölgan, qal'ada esa atigi yetti mahbus bölgan. Şundan söng majlis feodalizmni bekor qildi, katolik çerkovini davlat nazoratiga oldi va avgustda Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasini qabul qildi.

1791-yil iyunda Lyudovik XVI ning Varennaga qoçişga urinişi monarxiya obrösini yanada tuşirdi. 1792-yil apreldan boşlangan uruşlardagi mağlubiyatlar 10-avgust qözğoloniga olib keldi, monarxiya ağdarildi va sentabrda respublika e'lon qilindi. 1793-yil yanvarda Konvent hukmi bilan qirol qatl etildi.

1793-yil 31-may — 2-iyun qözğolonidan keyin hokimiyat Robespyer boşçiligidagi yakobinçilar hukmronlik qilgan Jamoat xavfsizligi qömitasiga ötdi. Inglizça Vikipediyaga köra, terror davrida Inqilobiy tribunal hukmi bilan 16 mingga yaqin kişi qatl etilgan. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, ommaviy terror yakobinçilarning ijtimoiy tayançini toraytirib, ularning mağlubiyatiga olib keldi. 1794-yil iyulda termidor töntarişi yakobinçilar diktaturasiga çek qöydi. Keyin hokimiyat Direktoriyaga ötdi: inglizça Vikipediyaga köra, bu 1795-yil noyabrda yuz bergan.

1799-yil 18-bryumer töntarişi natijasida Konsullik örnatildi, Birinçi konsul Napoleon Bonapart böldi. Inglizça Vikipediyaga köra, inqilobning köplab ğoyalari liberal demokratiyaning asosiy tamoyillari hisoblanadi. Özbek tilidagi Vikipediya inqilobni dunyo tarixida buriliş nuqtasi deb ataydi va u olğa surgan «Ozodlik, tenglik, birodarlik» ğoyalari boşqa xalqlar rivojiga ta'sir körsatganini, şu bilan birga muammolarni hal etiş vositasi sifatida terror qöllanganini ham qayd etadi.

Bastiliya eski tuzumning ramzi bölib, olinganidan keyingi haftalarda buzib taşlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Bastiliya kuni Fransiyaning milliy bayramiga aylangan, inqilob qadriyatlari esa bugungi fransuz siyosiy nutqida markaziy örinni egallab turibdi.