Holokost

Holokost (qadimgi yunonça holokaustos — «butunlay yondiriladigan qurbonlik»), ibroniyça Şoa («musibat, halokat») — Ikkinçi jahon uruşi davrida natsistlar Germaniyasi, uning ittifoqçilari va şeriklari tomonidan Yevropa yahudiylarini rejali ravişda ta'qib qiliş va yöq qiliş. Manbalarga köra, uning qurbonlari 6 millionga yaqin yahudiy bölgan.

Rus va özbek tilidagi Vikipediyada Holokost 1933–1945-yillarni qamrab olgani aytiladi, inglizça Vikipediyada esa tizimli qirğin 1941–1945-yillarga töğri kelgani körsatiladi. Keng ma'noda atama natsistlar ta'qib qilgan boşqa guruhlar — lölilar, sovet harbiy asirlari, polyaklar, gomoseksual erkaklar, masonlar, oğir kasallar va nogironlarga nisbatan ham qöllanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Yevropada yahudiylar 2 ming yildan ortiq yaşab kelgan va örta asrlarda xristian ilohiyotiga asoslangan antisemitizmga duç kelgan. 18–19-asrlarda millatçilik va sanoatlaşuv fonida «yahudiy masalasi» haqidagi siyosiy antisemitizm paydo böldi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 19-asr oxiridan nemis va avstriyalik pangermanistlar orasida irqiy antisemitizm ğoyalari rivojlandi; Adolf Gitler boşçiligidagi natsional-sotsialistlar uni öz mafkurasining asosiga aylantirdi. Birinçi jahon uruşidagi mağlubiyatdan keyin Germaniya uruş maydonida emas, sotsialistlar va yahudiylarning «orqadan piçoq urişi» tufayli yengilgan degan, inglizça Vikipediya haqiqatga töğri kelmaydi deb baholaydigan ğoya tarqaldi. Rus tilidagi Vikipediyada antisemitizmning Holokostdagi örni olimlar orasida bahs mavzusi bölib qolayotgani qayd etiladi.

Gitler 1933-yil 30-yanvarda Germaniya kansleri etib tayinlandi. 1933-yil 1-apreldan yahudiy korxonalari boykot qilindi, yahudiylar davlat xizmati va bir qator kasblardan çetlatildi. 1935-yil 15-sentabrdagi Nyurnberg qonunlari Germaniyada yahudiylarning teng huquqliligiga çek qöydi va yahudiylikni irqiy belgilar asosida belgiladi. 1938-yil 9–10-noyabr keçasi «Billur tun» pogromi böldi: inglizça Vikipediyaga köra, 7 500 dan ortiq yahudiy dökoni talandi, 1 000 dan ortiq sinagoga şikastlandi yoki vayron qilindi, kamida 90 yahudiy öldirildi.

Natsistlar dastlab yahudiylarni mamlakatdan siqib çiqarişga intildi, biroq ular boradigan joy kam edi. 1938-yil iyulda Eviandagi qoçqinlar konferensiyasida Dominika Respublikasidan boşqa 32 davlatning birortasi ham Germaniya va Avstriyadan qoçqinlarni qabul qilişga rozi bölmadi. Çiqib ketganlar soni manbalarda turliça: rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1933–1939-yillarda Germaniya va Avstriyadan 330 ming yahudiy qoçgan, inglizça Vikipediyaga köra esa faqat Germaniyadan 1933–1937-yillarda 130 ming, 1938–1939-yillarda yana 120 ming kişi çiqib ketgan.

1939-yil sentabrda Polşaga bostirib kirilgaç, yahudiylarni ajratib qöyiş uçun gettolar taşkil etildi; eng yirigi Varşava gettosida 480 minggaça odam saqlangan. Yahudiylar röyxatga olinib, kiyimiga maxsus belgi taqişga majbur qilindi. 1941-yil iyunda SSSRga hujumdan keyin ommaviy qirğin boşlandi: rus tilidagi Vikipediyaga köra, faqat 1941-yilning ikkinçi yarmida bosib olingan sovet hududlarida SS ning Ayntsatsgruppalari (maxsus otryadlari) 1 millionga yaqin yahudiyni öldirgan. 1942-yil 20-yanvardagi Vanzey konferensiyasidan söng «yakuniy yeçim» — Yevropadagi barça yahudiylarni yöq qiliş rejasi amalga oşirildi. Inglizça Vikipediyaga köra, qurbonlar asosan Şarqiy Yevropadagi ommaviy otişmalar hamda Osvensim-Birkenau, Treblinka, Belzets, Sobibor, Xelmno va Maydanek ölim lagerlaridagi gaz kameralarida halok böldi. Qirğin 1942-yil martdan 1943-yil noyabrgaça davom etgan «Reynhard» operatsiyasi paytida eng şiddatli tus oldi. 1943-yil 19-aprelda Varşava gettosida qözğolon kötarildi. 1945-yil 27-yanvarda sovet qöşinlari Osvensimni ozod qildi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, 6 million qurbon soni Nyurnberg jarayoni (1945-yil oktabr — 1946-yil noyabr) hukmlarida belgilangan; 1949-yilda Jahon yahudiy kongressi ham uruşdan oldingi va keyingi röyxatlarni soliştirib şu songa kelgan. Tadqiqotçilar baholari farqlanadi: Raul Hilberg — 5,1 million, Yehuda Bauer — 5,6–5,85 million. Yöq qilingan uluş ham turliça keltiriladi: özbek tilidagi Vikipediyada Yevropa yahudiylarining 60 foizi, inglizça Vikipediyada esa taxminan uçdan ikki qismi deyiladi. Aniq hisobni köplab jamoalarning butunlay yöq qilingani va uruş oxirida natsistlarning izlarni yaşirişga urinişi qiyinlaştirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, uruşdan keyin omon qolgan köplab yahudiylar Yevropani tark etdi. Jinoyatçilar kamdan kam jazolangan. Milliardlab dollar tovon puli tölangan, biroq u Yevropa yahudiylari körgan zararni qoplamagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Holokost muzeylar, yodgorliklar va madaniyatda abadiylaştirilgan; u insoniyat tarixidagi eng köp qurbon olgan genotsid deb hisoblanadi. Quddusdagi «Yad Vaşem» milliy xotira markazida 4 millionga yaqin qurbonning ismi-şarifi aniqlangan hujjatlar saqlanadi. «Holokost» atamasi hozirgi ma'noda 1942-yildan qöllana boşlagan va 1950-yillarda, rus tilidagi Vikipediyaga köra, keyinçalik Tinçlik uçun Nobel mukofoti sovrindori bölgan Eli Vizelning kitoblari tufayli keng tarqalgan.