Nelson Mandela

Nelson Rolihlahla Mandela (1918-yil 18-iyul — 2013-yil 5-dekabr) — Janubiy Afrika davlat va siyosat arbobi, aparteidga qarşi kuraşçi, 1994–1999-yillarda Janubiy Afrika Respublikasi prezidenti. Inglizça Vikipediyaga köra, u mamlakatning birinçi qora tanli davlat rahbari va töliq vakillikka asoslangan demokratik saylovda saylangan birinçi prezidenti bölgan; 1993-yilda Tinçlik uçun Nobel mukofotiga sazovor bölgan.

Mandela xosa xalqiga mansub tembu qirollik sulolasining kiçik tarmoğida tuğilgan; bu tarmoq avlodlari taxtga merosxör böla olmagan. Rus tilidagi va inglizça Vikipediyaga köra, u Umtata yaqinidagi Mvezo qişloğida tuğilgan, özbek tilidagi Vikipediyada esa tuğilgan joyi Kunu deb körsatiladi; inglizça Vikipediyaga köra, bolaligi Kunuda ötgan. Unga Rolihlahla — xosa tilida sözlaşuvda «şöx, töpolonçi» degan ma'noni beruvçi ism qöyilgan, «Nelson» ismini esa maktabda öqituvçisi bergan. Janubiy Afrikada u uruğ nomi bilan Madiba deb ham ataladi.

Otasi Gadla Genri Mandela qişloq boşliği bölgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u mustamlaka ma'muriyati bilan munosabati buzilgaç lavozimidan çetlatilgan, inglizça Vikipediyaga köra esa 1926-yilda korrupsiyada ayblanib işdan böşatilgan. Mandela taxminan töqqiz yoşida otasidan ayrilgaç, tembu regenti Jongintaba uning vasiysi böldi.

Mandela Klarkberi va Xildtaun metodist maktablarida öqidi, 1939-yilda Fort-Xer universitetiga kirdi va u yerda umrbod dösti va safdoşi bölgan Oliver Tambo bilan tanişdi. Talabalar boykotida qatnaşgani uçun universitetni tark etdi. 1941-yilda vasiysi tayinlagan uylanişdan qoçib Yohannesburgga keldi, Uolter Sisulu yordamida yuridik firmada kotib-stajyor bölib işladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1942-yilda Janubiy Afrika universitetida sirtdan bakalavr darajasini oldi, 1943-yildan Vitvatersrand universitetida huquqşunoslikni örgandi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, katta öğli Makgaxo 2005-yilda OITS tufayli 54 yoşida vafot etgan, kiçik öğli Tembekile esa Mandela qamoqda bölgan paytda avtohalokatda halok bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Mandela Afrika Milliy Kongressiga (AMK) 1943-yilda a'zo bölgan, rus tilidagi Vikipediyaga köra esa 1944-yil aprelda; ikkala manbaga köra, 1944-yilda AMK Yoşlar ligasining tuzilişida qatnaşgan. 1948-yilda aparteid siyosatini qöllab-quvvatlagan Milliy partiya saylovda ğalaba qozongaç, Mandela faol siyosatga kirdi: 1948-yilda Yoşlar ligasining milliy kotibi, 1950-yilda uning milliy prezidenti böldi. 1952-yilda AMKning Böysunmaslik kampaniyasi taşkilotçilaridan biri böldi va Oliver Tambo bilan qora tanlilar boşqaradigan birinçi yuridik firmani oçdi. 1955-yilda Xalq kongressida AMKning asosiy dasturiy hujjatiga aylangan Erkinlik xartiyasi qabul qilindi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Mandelaning qaraşlariga Maxatma Gandi katta ta'sir körsatgan.

1956-yil 5-dekabrda Mandela yana 150 kişi bilan davlatga xiyonatda ayblanib hibsga olindi; 1956–1961-yillardagi sud barça ayblanuvçilarni oqladi. Kommunistik partiya bilan aloqasi borasida manbalar farqlanadi: inglizça Vikipediyada u Janubiy Afrika Kommunistik partiyasiga yaşirinça a'zo bölgani aytiladi, rus tilidagi Vikipediyada esa bu bir qator partiya arboblari va tarixçi I. I. Filatovaning dalillarga asoslangan fikri sifatida beriladi.

1961-yilda Mandela AMKning qurolli qanoti — «Umkonto ve Sizve» («Millat nayzasi») taşkilotçilaridan biri va rahbari böldi va hukumat obyektlariga qarşi sabotaj kampaniyasini boşladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u qurolli kuraşni zöravonliksiz qarşilik kutilgan natija bermagaç, sönggi çora deb bilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1962-yilda davlatni ağdarişga fitna uyuştirişda ayblanib hibsga olindi va Rivoniya sudida umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. U 27 yil qamoqda — avval Robben-Aylendda, keyin Pollsmur va Viktor Verster qamoqxonalarida ötirdi.

1990-yilda prezident Frederik de Klerk uni ozod qildi. Ikkovi aparteidga barham beriş böyiça muzokaralar olib bordi va 1994-yilgi köp irqli saylovlarni uyuştirdi; AMK ğalaba qozonib, Mandela 1994-yil 10-maydan 1999-yil 14-iyungaça prezident böldi. Uning hukumati yangi konstitutsiyani qabul qildi, ötmişdagi inson huquqlari buzilişlarini tergov qiliş uçun Haqiqat va yaraşuv komissiyasini tuzdi. 1991–1997-yillarda u AMK prezidenti, 1998–1999-yillarda Qöşilmaslik harakatining boş kotibi bölgan. Ikkinçi muddatga saylanişdan voz keçdi, örniga örinbosari Tabo Mbeki keldi.

Prezidentlikdan keyin Mandela Nelson Mandela jamğarmasi orqali qaşşoqlik va OIV/OITSga qarşi kuraşga e'tibor qaratdi. Inglizça Vikipediyaga köra, u hayotining katta qismida munozarali şaxs bölgan: öng tanqidçilar uni kommunist va terrorçi deb qoralagan, radikal söllar esa aparteid tarafdorlari bilan muzokara va yaraşuvga haddan taşqari moyil deb hisoblagan. Şu bilan birga u 250 dan ortiq mukofot, jumladan Nobel mukofotini olgan; Janubiy Afrikada uni köpinça «Millat otasi» deb ataşadi.