Konstitutsiyaviy monarxiya

Konstitutsiyaviy monarxiya — monarxiya boşqaruv şaklining alohida turi, unda monarx hokimiyati konstitutsiya bilan çeklangan. Rusça va inglizça Vikipediyada u çeklangan, parlament yoki demokratik monarxiya nomlari bilan ham tilga olinadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, konstitutsiyaviy monarxiyada monarx hokimiyati konstitutsiya bilan çeklanadi, saylab qöyiladigan parlament va mustaqil sudlar mavjud böladi. Rusça Vikipediya uni monarx davlat hokimiyati sohasida oliy vakolatga ega bölmaydigan monarxiya deb ta'riflaydi; çeklovlar oliy qonunlarda yoki oliy sudlarning pretsedent qarorlarida mustahkamlanişi mumkin, konstitutsiya yozma ham, yozilmagan ham bölişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, konstitutsiyaviy monarx hokimiyatni konstitutsiyaga muvofiq amalga oşiradi va qarorlarni yolğiz özi qabul qilmaydi; şu bilan u monarx yagona qaror qabul qiluvçi bölgan mutlaq monarxiyadan farq qiladi. Monarx köpinça milliy birlikning körinadigan ramzi hisoblanadi. Rusça Vikipediya siyosatşunos Vernon Bogdanorning ta'rifini keltiradi: konstitutsiyaviy monarx — «hukmronlik qiladigan, lekin boşqarmaydigan suveren». Monarx parlamentni tarqatib yuboriş yoki qonunga qirol roziligini beriş kabi rasmiy vakolatlarga ega bölişi mumkin, biroq ular asosan yozma tamoyillar yoki yozilmagan konstitutsiyaviy odatlarga qat'iy rioya qilingan holda qöllanadi.

Ikki konstitutsiyaviy monarxiya — Malayziya va Kambodja — saylanuvçi monarxiyadir: hukmdorni vaqti-vaqti bilan kiçik saylovçilar kollegiyasi tanlaydi. Kuçli çeklangan monarxiyalarni yozuvçilar Gerbert Uells va Glenn Patmor «toj kiygan respublikalar» deb atagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi davrdagi eng eski konstitutsiyaviy monarxiya xettlarniki edi: bronza davrida yaşagan bu Anatoliya xalqining qiroli hokimiyatini Panku deb ataluvçi majlis bilan bölişişi kerak bölgan. Gerodotga köra, miloddan avvalgi 548-yil atrofida Kirenada Demonaks qirol Batt III uçun konstitutsiyaviy monarxiya tuzgan.

Angliya qirolligida 1688-yilgi Şonli inqilob konstitutsiyaviy monarxiyani mustahkamlagan; uni 1689-yilgi Huquqlar töğrisidagi bill va 1701-yilgi Taxt vorisligi töğrisidagi akt çeklagan, konstitutsiyaning dastlabki şakli esa 1215-yilgi Magna Karta bilan boğlanadi. Qiroliça Anna 1708-yil 11-martda parlament qonuniga veto qöygan oxirgi monarx bölgan; Uilyam IV 1834-yilda boş vazirni işdan böşatgan oxirgi monarx, Viktoriya esa amalda şaxsiy hokimiyatni qöllagan oxirgi monarx hisoblanadi. Britaniya monarxi odatga köra deyarli ramziy rol öynaydi va hukumat maslahati bilan harakat qiladi.

Kontinental Yevropada birinçi monarxiya konstitutsiyasini Polşa 1791-yil 3-mayda qabul qilgan; u dunyodagi ikkinçi yagona hujjatli konstitutsiya bölgan (birinçisi — AQSh konstitutsiyasi). 1820-yilda Hegel «Huquq falsafasi» asarida çeklangan vakolatli konstitutsiyaviy monarx ğoyasiga falsafiy asos bergan. Germaniya birlaşgaç, Bismark Britaniya modelini rad etgan: imperiya konstitutsiyasida kayzer katta ijro hokimiyatini saqlagan; bu model Birinçi jahon uruşidagi mağlubiyatdan söng bekor qilingan. Faşistik Italiyada qirol rasmiy boşliq, haqiqiy hokimiyat esa Mussolinida edi; bu Italiya monarxiyasini obrösizlantirib, 1946-yilda bekor qilinişiga olib kelgan. Ikkinçi jahon uruşidan söng saqlanib qolgan Yevropa monarxiyalari deyarli har doim Britaniyada rivojlangan modelning biror körinişini qabul qilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, konstitutsiyaviy monarxiyaning ikki şakli bor: dualistik monarxiya va parlament monarxiya.

Dualistik (yarim konstitutsiyaviy) monarxiya. Rusça Vikipediyaga köra, bunda monarx prezidentlik respublikasidagi prezidentga öxşaş sezilarli maqomni saqlaydi. Vazirlar faqat monarx oldida javobgar, uni monarx tayinlaydi va işdan oladi; monarxning qonun çiqarişda parlamentga böysunişi parlamentning byudjetga ovoz beriş huquqi bilan ta'minlanadi. Rusça Vikipediya bu guruhga Quvayt, Lixtenşteyn, Monako, Iordaniya, Marokaş, Esvatini va Butanni kiritadi.

Parlament monarxiya. Bunda hukumat parlament köpçiligi tomonidan tuziladi va parlament oldida javobgar böladi; vazirlarni lavozimidan oliş işonçsizlik votumi bilan boşlanişi mumkin. Monarxda real hokimiyat juda kam qoladi, u asosan vakillik va tantanaviy rolni bajaradi, ammo taşqi siyosat va inqiroz paytlarida ba'zi vazifalarini saqlaydi.

Inglizça Vikipediya tasnifi boşqaça: ijroçi monarxiyalarda monarx sezilarli, lekin mutlaq bölmagan hokimiyatga ega, tantanaviy monarxiyalarda («toj kiygan respublikalar») esa deyarli hokimiyatga ega emas. Masalan, Lixtenşteyn valiahdi şahzoda Alois 2011-yilda abortni qonuniylaştiriş referendumiga veto qöyişi mumkinligini aytganida, bu kutilmagan bölgan: şahzoda 30 yildan ortiq vaqt davomida birorta qonunga veto qöymagan edi. Inglizça Vikipediyaga köra, Britaniya monarxini parlamentli tizimdan ajratib turuvçi uç omil bor: qirollik prerogativasi, suveren daxlsizligi va monarxning ba'zi soliq va mulk çeklovlaridan ozod bölişi.