Inson evolyutsiyasi

Inson evolyutsiyasi, ya'ni antropogenez — odam turining şakllaniş jarayoni. Uni biologiya, antropologiya, paleontologiya va genetika kabi bir neça fan örganadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, antropogenez — inson jismoniy qiyofasining şakllanişi, mehnat faoliyati, tili, şuningdek jamiyatning dastlabki rivojlaniş jarayoni; antropogenez haqidagi ta'limot antropologiyaning tarmoği hisoblanadi. Rusça Vikipediya uni aqlli odam (Homo sapiens) turining şakllanişi deb ta'riflaydi va biologik evolyutsiyaning bir qismi sifatida köradi: inson turi odamsimon maymunlar ustoilasi va gominidlar oilasidan ajralib çiqqan. Bu masala bilan antropologiya, paleoantropologiya, arxeologiya, genetika va tilşunoslik şuğullanadi.

Inglizça Vikipediyada Homo sapiens gominidlar oilasiga mansub tur ekani, evolyutsiya davomida ikki oyoqda yuriş, qöl epçilligi va murakkab til kabi belgilar asta-sekin rivojlangani aytilgan. Zamonaviy odamlar arxaik odamlar bilan çatişgani uçun evolyutsiya çiziqli emas, «törsimon» bölgani yoziladi. Rusça Vikipediyaga köra, odamni boşqa gominidlardan ajratgan muhim bosqiçlar — mehnat qurollari yasaşning boşlanişi, olovni özlaştiriş va tilning paydo bölişi.

Rusça Vikipediyaga köra, antropogenez muammolari 18-asrdan örganila boşlagan; ungaça inson va tabiat doim Xudo yaratganiça bölgan degan tasavvur ustun edi. 1735-yilda K. Linney «Tabiat tizimi» asarida odamni hayvonot olamiga, odamsimon maymunlar yoniga joylaştirgan. Buşe de Pert 1840–1850-yillarda toş qurollarni qidirib, ularni mamont bilan bir davrda yaşagan ibtidoiy odam yasaganini isbotlaşga urindi; uning ğoyalari faqat 1860-yillarda ilm-fanda tan olingan. Ç. Darvin «Odamning kelib çiqişi va jinsiy tanlaniş» asarida (1871) odam qadimgi maymunlardan kelib çiqqan degan gipotezani ilmiy asoslagan. 1856-yilda neandertal skeleti topilgaç, paleoantropologiya yönalişi paydo bölgan.

20-asrda 1920-yillarda Afrikada R. Dart «avstralopitek» deb atagan jonzot qoldiqlari topilgan; rusça Vikipediyaga köra, 20-asrning ikkinçi yarmidan avstralopitek Homo avlodining töğridan-töğri ajdodi hisoblanadi. 1987-yilda A. Uilson va hamkorlari mitoxondrial DNKni örganib, zamonaviy barça odamlar Afrikada taxminan 200 ming yil avval yaşagan umumiy ona («mitoxondrial Momo Havo»)dan kelib çiqqan bölişi mumkinligini aniqlagan. 21-asrda «arxantroplar — paleoantroplar — neoantroplar» bosqiçlari örniga turli gominid turlari orasidagi haqiqiy qarindoşlik aloqalariga asoslangan tuşunça paydo bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, primatlar boşqa sutemizuvçilardan taxminan 85 million yil avval ajralgan; Afrika gominidlari orangutanlardan taxminan 14 million yil avval, gominlar gorillalardan 8–9 million yil avval ajralgan; Homo avlodi 2 million yildan oldin Homo habilis bilan tasdiqlanadi, anatomik jihatdan zamonaviy odam esa Afrikada taxminan 300 ming yil avval paydo bölgan.

Inglizça manbada odam çiziğiga yaqin şakllar sifatida Sahelanthropus (7 million yil), Orrorin (6 million yil), Ardipithecus, söng Australopithecus, Kenyanthropus va Paranthropus avlodlari sanaladi. Homo erectus va Homo ergaster haqida olovdan va murakkab qurollardan birinçi bölib foydalangan, Afrikadan birinçi çiqqan gominlar ekani taxmin qilinadi, ularda boş suyagi hajmi 850 sm³ga yetgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Darvinning davridayoq A. Uolles va Ç. Layel kabi evolyutsiya tarafdorlari aql va axloq tabiiy tanlaniş orqali qanday paydo bölganini tuşunmagan. Avstralopitekni odamning ajdodi deyiş borasida ham ba'zi yangi topilmalar şubha uyğotgani yoziladi: bu avlod oxir-oqibat yon, boşi berk şoxga aylanişi mumkin, sahelantrop va orrorin topilmalari esa mustaqil mualliflar tomonidan tasdiqlanişi kutilmoqda. Inglizça Vikipediyada Ardipithecus ramidus tadqiqotiga tayanib, odam şimpanzega öxşaş ajdoddan kelib çiqqan deb hisoblaş an'anaviy qaraş ekani, bu qaraşga qarşi dalillar ham keltirilgani aytilgan.