Afaziya

Afaziya (yunonça «a» — inkor qöşimçasi va «phasis» — nutq, fikr ifodasi) — boş miyaning nutq uçun javob beradigan sohalari zararlanişi natijasida tilni tuşuniş yoki sözlarni tuzib gapiriş qobiliyatining buzilişi. ÖzME'ga köra, kasallikka boş miya pöstloğidagi nutq markazlarining özgarişi sabab böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, afaziya nutq a'zolarining falajligi yoki eşitişning pasayişi bilan emas, aynan til bilan boğliq aqliy faoliyatning izdan çiqişi bilan boğliq; bemorning umumiy aql-zakovati esa saqlanib qoladi.1

ÖzME'ga köra, afaziya boş miyaning oğir kasalliklari, rivojlanib boruvçi falajlik va boşqa holatlarda uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning asosiy sabablari insult va boş jarohatlari; şuningdek, miya ösmalari, epilepsiya, tarqoq skleroz kabi autoimmun kasalliklar, miya infeksiyalari va demensiyalar ham afaziyaga olib kelişi mumkin. Rivojlangan mamlakatlarda insult tufayli yuzaga kelgan afaziya aholining taxminan 0,1–0,4 foizida uçraydi.

ÖzME afaziyaning ikki asosiy xilini ajratadi. Motor, ya'ni harakat afaziyasida bemor nima demoqçi ekanini biladi, lekin kerakli sözlarni topa olmaydi, nutqi qiyinçilik bilan, uzuq-yuluq çiqadi. Bu xil nevrologiyada Broka afaziyasi, ya'ni ekspressiv afaziya nomi bilan ham ma'lum. Sensor, ya'ni seziş afaziyasida bemor özi gapira oladi, ammo unga aytilgan sözlarning ma'nosini anglamaydi va öz nutqini nazorat qila olmaydi; bu xil Vernike afaziyasi deb ham ataladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, afaziyaning namoyon böliş darajasi turliça: ayrim bemorlarda vaqti-vaqti bilan sözni eslay olmaslik kuzatilsa, boşqalarda gapiriş, öqiş va yoziş qobiliyati butunlay yöqoladi. Deyarli barça turlarga xos umumiy belgi — anomiya, ya'ni narsaning nomini topişdagi qiyinçilik: bemor qalamni «yozadigan narsa» deb ataşi mumkin. Qiziği, hatto oğir ekspressiv afaziyada ham ba'zan taniş qöşiq yoki tez-tez işlatiladigan iboralarni aytiş imkoniyati saqlanadi. Afaziya imo-işora tiliga ham ta'sir qiladi.

Afaziyani davolaş uni keltirib çiqargan kasallikni bartaraf etişdan va nutqni tiklaşga qaratilgan maxsus maşğulotlardan iborat. Inglizça Vikipediyaga köra, nutq terapiyasi dasturlari miyadagi nutq yöllarining qayta tiklanişiga yordam berişi tadqiqotlarda körsatilgan. Afaziya Tibbiyotning nevrologiya bölimida va logopediyada örganiladi.