Akromegaliya

Akromegaliya (yunonça «akros» — uç, oyoq-qöl va «megas» — katta) — gipofizning (miya ortiği bezining) old qismi ösiş gormonini (somatotropinni) haddan ortiq işlab çiqarişi natijasida yuzaga keladigan surunkali endokrin kasallik. Bunda bemorning qöl panjalari, oyoq kaftlari, burni, labi, jağlari va içki a'zolari kattalaşib boradi. ÖzME'ga köra, kasallik köproq 18–35 yoşdagilarda, ayniqsa ayollarda uçraydi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, akromegaliya suyaklarning ösiş zonalari yopilganidan, ya'ni organizm böyiga ösişdan töxtaganidan keyin rivojlanadi. Agar ösiş gormoni bolalik yoki ösmirlik davrida ortiqça işlansa, gigantizm kelib çiqadi. Inglizça Vikipediyada keltirilişiça, holatlarning taxminan 98 foizi gipofizning xavfsiz ösmasi — adenomasi bilan boğliq. Bunday ösmalar odatda nasldan ötmaydi, balki hayot davomida bitta hujayrada yuz bergan genetik özgariş tufayli paydo böladi. Kamdan kam hollarda gormonning ortiqçaligi gipofiz töqimasining kattalaşişi yoki gipotalamus faoliyatining buzilişi bilan izohlanadi.

Kasallik sekin, köp yillar davomida rivojlanadi, şuning uçun uzoq vaqt sezilmasligi mumkin. Dastlabki belgisi — qöl va oyoqlarning kattalaşişi: bemor uzuk va poyabzal ölçamini özgartirişga majbur böladi. Keyinroq peşona, qoş usti suyaklari, burun va pastki jağ kattalaşadi, tişlar orasi oçiladi, til yoğonlaşadi, ovoz dağallaşadi, teri qalinlaşib, köp terlaş kuzatiladi. ÖzME biriktiruvçi töqima, muskul va şilliq pardalarning ham haddan taşqari ösişini qayd etadi.

Bemorlarni boş oğriği, tez çarçaş, böğimlarda oğriq bezovta qiladi. Ösma köriş nervlari kesişgan joyni bosib qolsa, köriş buziladi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, asoratlari orasida arterial gipertenziya, ikkinçi tur qandli diabet, uyqu paytida nafas töxtab qolişi (apnoe), yurak muşagining kasalliklari va yoğon içak ösmalari xavfining ortişi bor. ÖzME ham boşqa içki sekretsiya bezlari faoliyati buzilişini ta'kidlaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, taşxis qöyişda qondagi insulinsimon ösiş omili va ösiş gormoni darajasi ölçanadi; eng işonçli tekşiruvlardan biri glyukoza bilan sinamadir — soğlom odamda glyukoza içilgandan keyin ösiş gormoni kamayadi, akromegaliyada esa kamaymaydi. Gipofiz ösmasi magnit-rezonans tomografiya yordamida aniqlanadi.

ÖzME davolaşning uç yölini sanaydi: rentgen nurlari bilan nurlantiriş, gormonal dori vositalari va jarrohlik. Hozirgi tibbiyotda asosiy usul ösmani jarrohlik yöli bilan olib taşlaş hisoblanadi, u yetarli natija bermasa, gormon işlanişini pasaytiruvçi dorilar va nur terapiyasi qöllanadi.