Umma

Umma — Janubiy Mesopotamiyadagi qadimgi şumer şahri va şahar-davlati. Xarobalari hozirgi Iroqning Ziqor muhofazasidagi Joxa tepaligida joylaşgan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikda Mesopotamiyada yetakçilik uçun kuraşgan şahar-davlatlardan biri bölgan. ÖzME'ga köra, uning şumerça nomi Ubme bölgan; Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning şumer va akkad tillaridagi nomlari haqida olimlar örtasida hali ham bahs bor.1

Inglizça Vikipediyaga köra, bu joyda odamlar kamida Uruk davridan, ya'ni miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiridan yaşagan. Ilk sulolalar davrida Umma qöşni Lagaş bilan çegara yerlari uçun uzoq davom etgan kuraş olib borgan; bu nizo haqidagi ma'lumotlar Lagaş hukmdorlari yozuvlarida saqlangan. Şahar eng yuksak qudratga Lugalzagesi davrida erişgan, u Ur va Uruk şaharlarini ham öz hokimiyati ostiga olgan.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 24-asr oxirida Ummani Akkad podşosi Sargon bosib olib, Akkad davlati tarkibiga qöşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Akkad hukmronligi davrida Umma muhim iqtisodiy markaz bölib qolgan. Miloddan avvalgi taxminan 2200-yilda şahar toğ qabilalari — gutiylar bosqiniga uçragan. Miloddan avvalgi 21-asrda Urning uçinçi sulolasi Şumer va Akkad podşoligini tiklagaç, Umma uning viloyat markazlaridan biriga aylangan. Bu davrda şahar homiysi bölgan Şara xudosiga atab yirik ibodatxona qurilgan. Urning uçinçi sulolasi miloddan avvalgi taxminan 2000-yilda qulagaç, Umma avvalgi ahamiyatini yöqotgan.

Joxa tepaligini 1854-yilda ingliz arxeologi Uilyam Loftus, 1885-yilda amerikalik Jon Piters ziyorat qilgan. ÖzME'ga köra, 20-asr boşlarida mahalliy aholi xarobalardan köplab mixxat yozuvli loy taxtaçalarni topgan; ular miloddan avvalgi 23–21-asrlarga oid podşo ibodatxonasi xöjaligining arxivi bölib çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, şahardan 30 mingdan ortiq taxtaça topilgan, ularning köpçiligi Urning uçinçi sulolasi davriga oid ma'muriy va xöjalik hujjatlaridir. Bu yozuvlar qadimgi şumer jamiyati, uning iqtisodiyoti va suğoriş tizimini örganişda muhim manba hisoblanadi.

1999–2002-yillarda Iroq arxeologlari, 2016-yildan esa Slovakiya ekspeditsiyasi Joxada qazişmalar olib borgan va Şara ibodatxonasi qoldiqlarini örgangan. Yaqin atrofdagi Umm al-Aqarib tepaligi ba'zi olimlar tomonidan Ummaning bir qismi yoki qöşni Gişşa şahri deb hisoblanadi. 2003-yildagi uruş davrida bu yodgorliklar talonçilar tomonidan qattiq vayron qilingan.