Pomir-Farğona irqi

Pomir-Farğona irqi, yoki Ikki daryo oraliği irqi — katta yevropeoid irqi tarkibiga kiruvçi kiçik irqlardan biri; Örta Osiyoning tub aholisi orasida keng tarqalgan antropologik tip. ÖzME'ga köra, bu tipni antropolog L. V. Oşanin «Örta Osiyo ikki daryo oraliği tipi», A. I. Yarxo esa «Pomir-Farğona tipi» deb nomlagan. Rusça Vikipediya uni yevropeoid irqining eng şarqiy kiçik irqi sifatida tavsiflaydi.1

ÖzME bu tipga mansub kişilarning tuzilişini quyidagiça izohlaydi: soç, köz va teri rangi tuq, soçi töğri yoki biroz jingalak, soqoli ayrimlarda siyrak, boşqalarda qalin böladi. Yuzi çöziqroq va keng, burni qirrali, qanşari baland va keng. Ayrim guruhlarda mongoloid irqi belgilari ham aralaşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, bu irq uçun boş suyagining kalta va keng bölişi (braxikefaliya), tuq soç, buğdoyrang teri, ensiz va bürtib turgan burun, yuz va tanada tuklarning ança kuçli rivojlanişi xos. Köz qovoği burçagida mongoloidlarga xos burma (epikantus) uçramaydi, yuz yassi emas, yonoq suyaklari kam bilinadi. Pomir xalqlari va toğlik tojiklar orasida oç rangli soç va teri ham tez-tez kuzatiladi.

ÖzME'ga köra, L. V. Oşanin bu tipni uç guruhga ajratgan: birinçisi — toğlik tojiklar; ikkinçisi — janubi-ğarbiy Pomirdagi kam sonli qabilalar (ruşan, şuğnon, vohon); uçinçisi — tekisliklarda yaşovçi aholi, ya'ni Özbekistondagi özbeklar hamda tojik va uyğurlarning ayrim guruhlari. Rusça Vikipediya bu röyxatga Afğonistonning bir qator viloyatlaridagi puştunlar va paşayilarni ham qöşadi.

ÖzME qayd etişiça, paleoantropologik topilmalar bu tipdagi aholining mintaqada qadimdan yaşab kelgan tub xalq ekanini körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, bronza davrida Örta Osiyo hududida bu tip hind-yevropa tilli aholi orasida keng tarqalgan bölgan. V. V. Ginzburg farazida u andronovo madaniyati aholisining tipi temir davriga ötiş jarayonida asta-sekin özgarişi natijasida şakllangan, deb taxmin qilinadi.

XIX asr oxiri va XX asr boşlarida Ğarbiy Pomir aholisini alp irqining şarqiy tarmoği deb hisoblaşgan. Keyinroq bu tip mustaqil irq sifatida ajratilgan. Sovet antropologlari uning örnini turliça belgilagan: N. N. Çeboksarov uni hind-pomir guruhiga, G. F. Debets hind-afğon irqiga kiritgan. V. P. Alekseyev esa «Pomir-Farğona irqi» degan umumiy nom ostida kelib çiqişi turliça bölgan variantlar birlaştirilgan, deb hisoblagan.