Öta çuqur burğilaş

Öta çuqur burğilaş — Yer qa'rining çuqur qatlamlarini örganiş va katta çuqurlikdagi foydali qazilma konlarini izlaş maqsadida juda çuqur quduqlar qazişi. ÖzME'ga köra, bunday işlar yordamida toğ jinslarining geologik va fizik xossalari, mineral xom aşyoning hosil böliş va joylaşiş qonuniyatlari örganiladi. 20-asrning 60-yillaridan boşlab çuqurligi 6000 metrdan oşgan quduqlar öta çuqur quduqlar sirasiga kiritila boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Sovet tasnifida 3–7 km li quduqlar çuqur, 7 km dan oşganlari öta çuqur deb ataladi. Geologiyada bu usul Yer pöstining tuzilişi haqidagi nazariyalarni bevosita tekşirişning deyarli yagona yöli hisoblanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, 20-asr boşiga kelib litosferaning yuqori qatlamlari haqida köp bilim töplangan, nazariyalarni amalda tekşiriş uçun esa çuqurroq quduqlar zarur bölgan. 1930-yilda Yevropada 3 km gaça, 1950-yillar oxirida 7 km gaça çuqurlikka yetilgan. 1958-yilda AQŞda Tinç okean tubidagi Yer pöstini teşib ötişni möljallagan «Moxol» loyihasi boşlangan, biroq 1966-yilda mablağ yetişmagani sababli töxtatilgan. Sovet Ittifoqida 1960–1962-yillarda «Yer qa'rini örganiş va öta çuqur burğilaş» deb nomlangan ilmiy-texnik dastur tuzilgan. ÖzME'ga köra, geolog Dmitriy Şçerbakov bu yönalişning asosçilaridan biri hisoblanadi.

Eng maşhur namuna — Murmansk viloyatidagi Kola öta çuqur quduği (SG-3). Rusça Vikipediyaga köra, Kola yarim oroli Yer yuzidagi kam sonli joylardan biri bölib, u yerda çökindi jinslar qoplami umuman yöq, sirtda esa yoşi 3 milliard yilga yaqin qadimiy jinslar yotadi. Şu sababli burğilaş uçun aynan şu hudud tanlangan. Quduq 1970-yil 24-mayda qazila boşlagan. Uning maqsadi faqat ilmiy bölgan: granit va bazalt qatlamlari orasidagi çegara hamda mantiya çegarasi haqidagi nazariy modellarni tekşiriş.

ÖzME'ga köra, 1984-yilda quduq çuqurligi 12 066 metrga yetgan. Inglizça Vikipediyaga köra, keyinroq, 1989-yilda u 12 262 metrga yetkazilgan va hozirgaça inson qazigan eng çuqur quduq bölib qolmoqda. Kutilganidan yuqori harorat — 180 °C ga yaqin issiqlik — burğilaşni davom ettirişga imkon bermagan. Rusça Vikipediyaga köra, bir qator avariyalardan söng quduq 1994-yilda yopilgan. Tadqiqotlar kutilmagan natijalar bergan: Inglizça Vikipediyaga köra, 6 km çuqurlikda mikroskopik plankton qoldiqlari topilgan, quduqdan çiqqan burğilaş eritmasida esa köp miqdorda vodorod aniqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, nazariyada kutilgan aniq qatlamlar almaşinuvi va keskin çegaralar topilmagan.

ÖzME'ga köra, AQŞda 1974-yilda çuqurligi 9583 metr bölgan quduq qazilgan; Inglizça Vikipediyaga köra, bu Oklaxoma ştatidagi Berta Rodjers quduği bölib, Kola quduği uni 1979-yilda ortda qoldirgan. Germaniyaning Bavariya ölkasida 1987–1995-yillarda KTB loyihasi doirasida 9101 metrlik quduq qazilgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistondagi eng çuqur quduq Mingbuloq konida bölib, 6330 metrga yetgan; Qozoğistondagi Orolsor quduği 8000 metrgaça qazilgan. Bunday quduqlar Neft va gaz konlarini çuqur qatlamlarda izlaşda ham muhim ahamiyatga ega.