Konkretsiyalar

Konkretsiyalar (lotinça concretio — «qöşilib ketiş, ösiş, quyuqlaniş») — çökindi toğ jinslari yoki hozirgi çökindilar içida hosil böladigan, odatda dumaloq şakldagi mineral töplamalar. ÖzME'ga köra, ular kimyoviy tarkibi va şakli bilan özini örab turgan jinsdan farq qiladi va diagenez, ya'ni çökindining toğ jinsiga aylaniş bosqiçida yuzaga keladi. Konkretsiyalar Geologiya va mineralogiyada ham, foydali qazilmalarni izlaşda ham muhim örganiş obyekti hisoblanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, konkretsiyalar çökindi kömilgandan keyin, lekin u hali töliq qotib ulgurmasidan oldin şakllanadi. Ular odatda biror qattiq mağiz atrofida ösadi: bu barg, tiş, çiğanoq böleği yoki boşqa qazilma qoldiq bölişi mumkin. Suvda erigan mineral moddalar mağiz atrofida kristallanib, atrofdagi zarralarni bir-biriga yopiştiradi. ÖzME ham ularning organik qoldiqlar atrofida tarqoq mineral moddalar töplanişidan hosil bölişini qayd etadi. Şu sababli paleontologlar qazilma qoldiqlarni izlaşda köpinça konkretsiyalarni yorib körişadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ösiş ikki xil yöl bilan boradi: mağiz atrofida qatlam-qatlam töplaniş natijasida şarsimon tana hosil böladi yoki jinsning ma'lum hajmi bir vaqtda mineral bilan töyinib qotadi. Mineral sement konkretsiyani atrofdagi jinsdan qattiqroq va nuraşga çidamliroq qiladi, şu bois eroziya yumşoq jinsni yuvib ketgaç, ular sirtga çiqib qoladi. Rusça Vikipediyaga köra, konkretsiyalar köproq qum va gil kabi ğovak çökindi jinslarda uçraydi.

ÖzME'ga köra, konkretsiyalar bir yoki bir neça mineral agregatlaridan iborat bölib, asosan fosforit, pirit, markazit, ba'zan siderit va baritdan taşkil topadi. Rusça Vikipediya ular orasida kremnezyom (kvars, xalsedon, çaqmoqtoş) va karbonat konkretsiyalarini ham sanaydi. Ularning içki tuzilişi ziç kristall, donador yoki markazdan nursimon tarqalgan bölişi, ba'zilari esa böş va tuproqsimon böladi.

ÖzME'ga köra, konkretsiyalarning diametri bir neça millimetrdan önlab santimetrgaça boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim konkretsiyalar ança ulkan böladi: AQŞning Şimoliy Dakota ştatidagi Teodor Ruzvelt milliy bögida diametri qariyb 3 metrli, Misrdagi Fayyum botiğida esa 9 metrgaça bölgan konkretsiyalar topilgan. Ğalati şakli tufayli ular ötmişda dinozavr tuxumlari, qazilma hayvonlar yoki hatto qadimgi odamlar yasagan buyumlar deb ham hisoblangan.

ÖzME'ga köra, turli geologik davr qatlamlarida va hozirgi okean çökindilarida temir va marganets oksidlaridan iborat konkretsiyalar keng tarqalgan bölib, ular ruda töplamlarini hosil qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, okean tubida juda katta miqdorda töplangan temir-marganesli, nikel, mis va kobalt tutuvçi konkretsiyalar kelajakda muhim xom aşyo manbai sifatida qaraladi. Ular orasida içi quriş yoriqlari bilan kesilgan karbonat-gil tarkibli öziga xos xili ham bölib, u septariya deb ataladi.