Foydali qazilmalar havzasi

Foydali qazilmalar havzasi — muayyan toğ jinslari formatsiyasi bilan boğliq bölgan, qatlamli çökindi foydali qazilmalar uzluksiz yoki deyarli uzluksiz tarqalgan yopiq (berk) hudud. Bunday havzalar odatda Yer pöstining keng çöküvçi qismlarida, uzoq geologik vaqt davomida töplangan çökindi qatlamlar orasida hosil böladi. Havza tuşunçasi geologiya va konçilikda alohida konlardan ança yirik birlikni — bir xil kelib çiqişga ega konlar töplamini ifodalaydi.

ÖzME'ga köra, foydali qazilmalar havzalari quyidagi xomaşyo turlari uçun xos:

• Kömir havzalari — masalan, Kuznetsk, Donetsk va Moskva yoni havzalari. Kömir qatlamlari qadimgi bötqoqliklarda töplangan ösimlik qoldiqlaridan hosil bölgani uçun ular keng maydonlarda bir tekis tarqaladi.
• Neft va yonuvçi gaz havzalari — Amudaryo (Buxoro neft-gaz oblasti bilan birga), Farğona, Fors qöltiği, Perm (AQŞ), Ğarbiy Sibir va Meksika qöltiği havzalari. Ularda Neft va gaz ğovak jinslardan iborat qatlamlarda töplanadi.
• Noruda qazilmalar havzalari — masalan, Artyomovsk-Slavyansk va Irkutsk tuz havzalari. Tuz qatlamlari qadimgi yopiq suv havzalari qurib qolganda hosil bölgan.
• Ruda havzalari — temir rudasining Krivoy Rog va marganesning Nikopol havzalari.

ÖzME'ga köra, foydali qazilmalar havzasining maydoni bir neça yuz kvadrat kilometrdan bir neça yuz ming kvadrat kilometrgaça yetişi mumkin. Bunday hududlarda odatda yirik konçilik sanoati majmualari şakllanadi: şaxtalar, karyerlar, quduqlar, boyitiş fabrikalari va qayta işlaş korxonalari bir joyda töplanib, butun bir sanoat mintaqasini vujudga keltiradi.

Havza doirasida qazilmalarning bir tekis tarqalgani ularni qidiriş va qazib olişni rejalaştirişni osonlaştiradi: bir joyda aniqlangan qatlamni havzaning boşqa qismlarida ham kutiş mumkin böladi. Özbekiston hududi qisman kiradigan Amudaryo va Farğona neft-gaz havzalari mamlakatning yonilği-energetika tarmoği uçun muhim ahamiyatga ega.