Titanit

Titanit (eskiça nomi — sfen) — orolli silikatlar guruhiga mansub, kalsiy va titandan tarkib topgan mineral. U titan olinadigan xom aşyo hisoblanadi va magmatik toğ jinslarida köp uçraydigan yordamçi (aksessor) minerallardan biri. Rusça Vikipediyaga köra, «titanit» nomi tarkibidagi titan elementidan, «sfen» nomi esa yunonça «pona» ma'nosidagi sözdan olingan va kristallarining ponasimon kesimiga işora qiladi.1

ÖzME'ga köra, titanitning kimyoviy formulasi CaTiO[SiO4]. Unda temir oksidlari, ba'zan sezilarli miqdorda aluminiy, itriy va boşqa siyrak yer elementlari, marganes, qalay, niobiy aralaşmalari uçraydi. Rusça Vikipediyada mineral tarkibi taxminan 28,6 foiz kalsiy oksidi, 40,8 foiz titan dioksidi va 30,6 foiz kremniy dioksididan iborat deb körsatiladi.

Mineral monoklin singoniyada kristallanadi. Yakka kristallari ziç prizma yoki konvertsimon şaklda böladi; donador, ignasimon va nursimon agregatlar ham hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, titanitning rangi sariq, jigarrang, yaşil, ba'zan qora yoki qizğiş; u olmosga öxşab yaltiraydi. Qattiqligi Moos şkalasi böyiça 5–6, ziçligi 3,3–3,6 g/sm³. Rusça Vikipediyada mineralning nurni kuçli ikki marta sindiriş va dispersiya xususiyati, ya'ni yoruğlikni turli ranglarga ajratiş qobiliyati qayd etiladi; şu sababli tiniq kristallari ba'zan qimmatbaho toş sifatida ham qadrlanadi.

ÖzME'ga köra, titanit asosan işqoriy magmatik jinslarda, ba'zan metamorfik gneyslar va gidrotermal hosilalarda uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, u granitlar, kristall slanetslar, kvars tomirlari va kontakt metamorfizmi natijasida hosil bölgan jinslarda ham keng tarqalgan. Yaxlit titanit rudalari kam uçraydi; Rossiyaning Kola yarim orolidagi Xibin toğlarida sanoat ahamiyatiga ega bunday rudalar — sfenitlar mavjud. Rossiyada mineralni ilk bor 1842-yilda Gustav Roze tasvirlagan. ÖzME titanitni titan olinadigan xom aşyo sifatida qayd etadi; titan esa yengil, pişiq va zangga çidamli metall bölib, aviatsiya va kimyo sanoatida keng qöllanadi.