Vokoder

Vokoder (inglizça voice — «ovoz» va coder/encoder — «kodlovçi» sözlaridan) — nutqni tahlil qilib, uning özini emas, balki tavsiflovçi parametrlarini (kodlarini) uzatadigan va qabul qiluvçi tomonda ular asosida ovozni qayta sintez qiladigan qurilma yoki usul. ÖzME'ga köra, vokoder aloqa liniyasidagi signalning çastota spektrini toraytiradi va bitta oddiy telefon kanali örnida yuzdan ortiq kanal hosil qiliş imkonini beradi. Rusça Vikipediyaga köra, dastlab u radioaloqada çastota resurslarini tejaş uçun yaratilgan, keyinçalik elektron musiqada ham keng tarqalgan.12

ÖzME'ga köra, vokoder asosan ikki qismdan — tovuş analizatori va tovuş sintezatoridan iborat. Analizator parallel ulangan bir neça elektr filtrdan tuzilgan: u uzatilayotgan nutqning muhim belgilarini ajratib, aloqa liniyasiga yuboradi. Sintezator esa qabul qilingan belgilar asosida nutqni qayta tiklaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, inson ovozi tovuş paylarining titraşidan hosil bölgan, köp garmonikalarga ega tebranişning böğiz, oğiz va burun böşliqlarida filtrlanişidan kelib çiqadi. Vokoder nutq signalini bir neça çastota polosasiga ajratadi va har bir polosadagi signal sathining vaqt böyiça özgarişini ölçaydi. Qabul tomonda keng polosali «taşuvçi» signal xuddi şunday filtrlar töplamidan ötkaziladi, filtrlarning kuçaytiriş darajasi esa uzatilgan ma'lumotlar bilan boşqariladi. Rusça Vikipediyaga köra, sintezator unli tovuşlar uçun ton generatori, undoşlar uçun şovqin generatori va ovozning öziga xosligini tiklaydigan formant filtrlaridan tuzilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, vokoderni amerikalik muhandis Xomer Dadli «Bell Labs» laboratoriyasida 1928-yildan işlab çiqqan va unga 1937 va 1939-yillarda patent olgan. Uning sintez qismi — «voder» 1939–1940-yillarda Nyu-Yorkdagi Butunjahon körgazmasida namoyiş etilgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida Dadli vokoderi asosida maxfiy telefon aloqasi uçun SIGSALY tizimi qurilgan: boşqaruv signallari şifrlangani sababli suhbatni tutib oliş qiyin bölgan. Keyinçalik raqamli nutq kodlaş, ayniqsa çiziqli başorat qiliş usuli (LPC) keng qöllanila boşlagan.

ÖzME'ga köra, dastlabki vokoderlarda qayta tiklangan ovoz asl ovozdan sezilarli farq qilgan va «mexanik» eşitilgan, şu sababli ular asosan maxsus aloqa liniyalarida işlatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy aloqa vokoderlari esa yuqori darajada siqişda ham ovozni ança sifatli uzatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, vokoderlar bugun raqamli mobil radioaloqa uskunalarida, nutqni şifrlaşda va koxlear implantlar ta'sirini modellaştirişda qöllanadi.

Vokoderning «robotsimon» ovozi elektron musiqaçilarni qiziqtirib qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, musiqiy vokoder bir signal (odatda inson ovozi) xususiyatlarini boşqa signalga, masalan sintezator tovuşiga köçiradi va «gapiruvçi» yoki «kuylovçi» çolğu effektini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1956–1959-yillarda «Siemens» elektron musiqa studiyasida vokoderdan musiqa yaratişda foydalanişga ilk urinişlar qilingan, 1968-yilda Robert Mug ilk yarimötkazgiçli musiqiy vokoderlardan birini yaratgan. «Kraftwerk» guruhi, Stivi Uander, Xerbi Xenkok kabi ijroçilar vokoderdan keng foydalangan. Hozir u asosan kompyuter dasturlari (masalan, VST plaginlari) körinişida qöllanadi.