Buloqi

Buloqi (aravak, arabak, latifa) — burunga taqiladigan nafis zirak; özbek ayollarining an'anaviy taqinçoqlaridan biri. ÖzME'ga köra, ba'zan uning içiga qimmatbaho toşlardan köz ham qadaladi.1

Bu bezak Özbekistonning turli hududlarida turliça ataladi. ÖzME'ga köra, Farğona vodiysida u aravak yoki arabak, ayrim viloyatlarda esa latifa deb yuritiladi. Inglizça Vikipediyada ham Markaziy Osiyoda burun ziragi «aravak» yoki «arabek» deb atalişi, özbek ayollari uni an'anaviy kiyim-bezak bilan birga taqqani qayd etilgan. Şu manbada qoraqalpoqlarda uning nomi «a'rebek» ekani va bu qoraqalpoq zargarlik buyumlari orasida odatda oltindan yasaladigan kam sonli taqinçoqlardan biri bölgani aytiladi.

ÖzME'ga köra, burun ziragi örta asrlarda Şarq mamlakatlaridan — Arabiston va Hindistondan Markaziy Osiyoga kirib kelgan va şu davrlarda ayollar orasida uni taqiş odat tusiga kirgan. Inglizça Vikipediya ham Markaziy Osiyoda bu bezak arablar istilosi davrida tarqalganini yozadi. Bu manbaga köra, burun teşib zirak taqiş odati Yaqin Şarqda 4000 yildan ziyod oldin paydo bölgan; uning eng qadimgi yozma dalillari Tavrotda uçraydi. Janubiy Osiyoda bu odat taxminan 10–13-asrlarda kirib kelib, 15-asrga kelib keng tarqalgan va hozirgaça turmuşga çiqqan ayollar bilan boğliq bezak sifatida saqlanib qolgan. Şarqiy Yevropada noğay va tatar ayollarining ham burun halqasi taqqani ma'lum.

ÖzME'ga köra, buloqi taqiş uçun qiz bolaning burni 3–5 yoşida, odatda quloği bilan bir vaqtda teşilgan. Teşilgan joyga yara bitguniça ingiçka çöp tiqib qöyilgan, keyin unga zirak kiygizilgan. Asosiy, bezakli buloqi esa qiz voyaga yetib, turmuşga çiqqandan keyin taqilgan; şu bois u turmuşga çiqqan ayolning bezagi hisoblangan.

Burun ziragini faqat ayollar taqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, Markaziy Osiyodan taşqari Hindiston va Pokiston kabi Janubiy Osiyo ölkalarida ham burun ziragi hindu va musulmon ayollar orasida turmuş qurganlik bilan boğliq bezak hisoblanadi; tarixçilar Hindiston adabiyotida 8-asrgaça bunday bezak tilga olinmaganini, u keyinroq musulmonlar orqali tarqalganini taxmin qiladi.

ÖzME'ga köra, bugungi kunda buloqi taqiş odati urfdan qolgan. Şunga qaramay, u özbek xalq taqinçoqlari va an'anaviy ayollar libosi tarixining bir qismi bölib qolmoqda.