Antanta

Antanta (fransuzça entente — «kelişuv, bitim»), Uçlik Antanta — 20-asr boşida Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya imperiyasi örtasida şakllangan harbiy-siyosiy blok. U Germaniya, Avstriya-Vengriya va Italiyani birlaştirgan Uçlik ittifoqiga qarşi muvozanat sifatida vujudga kelgan va Birinçi jahon uruşida bir tomonning özagini taşkil etgan. Keng ma'noda Antanta deb Yevropa tarixidagi boşqa ayrim davlatlar bloklari ham ataladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Antanta bir neça alohida kelişuvlar asosida tarkib topgan: 1894-yilgi Fransiya — Rossiya ittifoqi, 1904-yilda Fransiya bilan Britaniya imzolagan «Samimiy kelişuv» (Entente cordiale) va 1907-yilgi Angliya — Rossiya bitimi. Oxirgi bitim Fors, Afğoniston va Tibetdagi uzoq yillik nizolarni hal qilib, ikki davlatning Markaziy Osiyodagi raqobatiga — «Katta öyin» deb atalgan kuraşga çek qöyişga qaratilgan edi. ÖzME'ga köra, blok 1904–1907-yillarda uzil-kesil şakllangan.

Bu jarayon 1870–1871-yillardagi Fransiya — Prussiya uruşidan keyin Yevropada kuçlar nisbati özgargani bilan boğliq. Germaniya imperiyasi 1879-yilda Avstriya-Vengriya, 1882-yilda Italiya bilan ittifoq tuzgaç, Fransiya va Rossiya bir-biriga yaqinlaşgan, keyinroq ularga Britaniya qöşilgan. ÖzME har ikki blokning maqsadi 19-asr oxirida mustamlakalar va ta'sir doiralari bölinib bölgan dunyoni öz foydasiga qayta taqsimlaş bölganini ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Uçlik Antanta Uçlik ittifoqidan farqli ravişda özaro mudofaa majburiyatlarini yuklaydigan rasmiy ittifoq emas, balki norasmiy kelişuvlar tizimi bölgan. Ittifoqdoşlar örtasida işonçsizlik ham saqlangan: ayrim rus siyosatçilari ğarb davlatlariga, Britaniya va Fransiya jamoatçiligining bir qismi esa Rossiyadagi samoderjaviyaga şubha bilan qaragan.

1914-yilda uruş boşlanganida Antantaning uçala a'zosi Germaniya, Avstriya-Vengriya, Usmonli imperiyasi va Bolgariyadan iborat Markaziy davlatlarga qarşi jang qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1914-yil 4-sentyabrda ular alohida sulh tuzmaslik haqida deklaratsiya qabul qilgan. ÖzME'ga köra, uruş davomida Antanta tomoniga Serbiya, Belgiya, Yaponiya, Italiya, Ruminiya, Gretsiya, keyinroq AQŞ ham ötgan. Rossiyada 1917-yilgi inqiloblardan söng bu davlat amalda blokdan çiqqan. Tarixçilar ittifoqlar tizimining uruş kelib çiqişidagi ahamiyati haqida hozirgaça bahslaşadi.

ÖzME'ga köra, Antanta nomi Yevropadagi yana bir neça blokka nisbatan ham işlatilgan: Buyuk Britaniya, Avstriya-Vengriya va Italiyaning Örta dengiz antantasi (1887-yildan 19-asr oxirigaça), Çexoslovakiya, Ruminiya va Yugoslaviyani birlaştirgan Kiçik Antanta (1920–1938) hamda Gretsiya, Ruminiya, Turkiya va Yugoslaviyadan iborat Bolqon Antantasi (1934-yildan 1930-yillar oxirigaça).