Bomba

Bomba (lotinça bombus — «şovqin») — harbiy işda bir neça ma'noda qöllanadigan atama: dastlab artilleriya snaryadining eski nomi, keyinçalik esa turli portlovçi va zararlovçi jangovar vositalarning umumiy nomi. Rusça Vikipediyaga köra, bugungi kunda bu söz jangovar öq-dorilar va portlatiş qurilmalarining keng doirasini anglatadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, söz rus tiliga Pyotr I davrida fransuz tilidan kirgan va ilk bor 1688-yilgi hujjatlarda qayd etilgan. Fransuzça söz italyança orqali lotinça bombus («şovqin, ğuvillaş») sözidan, u esa yunonça bombos sözidan kelib çiqqan. ÖzME ham atamaning asosini lotinça «şovqin» ma'nosidagi söz bilan boğlaydi.

ÖzME'ga köra, silliq stvolli artilleriya davrida içi böş, şar şaklidagi çöyan qobiqdan, qora porox zaryadidan va içiga porox aralaşmasi ziç tiqilgan yoğoç nayçadan iborat snaryadlar bomba yoki granata deb atalgan. Nayçadagi modda yonib tugagaç, asosiy zaryad portlagan. Rusça Vikipediya bu nayçani masofa nayçasi deb ataydi va u otiş paytida porox gazlari alangasidan yonib ketganini tuşuntiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, porox bilan töldirilgan çöyan snaryadlar kamida 13-asrda Xitoyda qöllangan, Yevropada esa dala artilleriyasida portlovçi snaryadlardan foydalaniş 19-asr boşlaridan odatiy holga aylangan. 19-asr örtalarigaça ular sekin yonadigan pilik bilan portlatiladigan oddiy şarlar bölgan.

ÖzME'ga köra, 19-asrdan rus armiyasida oğirligi bir puddan (16 kg) ortiq snaryadlar bomba deb yuritilgan, 122 mm li töplarning snaryadi ham 20-asrning 30-yillarigaça şunday atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, Birinçi jahon uruşigaça bomba deb mortira, oğir gaubitsa va oğir töplardan otiladigan oğir portlovçi snaryadlarga aytilgan.

ÖzME atamaning yana bir neça ma'nosini sanaydi:

• Birinçi jahon uruşida qöllangan bomba irğitkiçning portlab parçalanadigan snaryadi;
• stvol içida porox gazlarining bosimi va haroratini ölçaydigan asbob;
• aviatsiya bombasi — samolyotdan taşlanadigan jangovar vosita;
• suv osti kemalarini yöq qiliş uçun möljallangan snaryad;
• atom bombasi.

Rusça Vikipediya bombalarni vazifasi (jangovar va jangovar bölmagan — tutun, yoritiş, signal bombalari), zararlovçi moddasi (oddiy, yadroviy, kimyoviy, biologik) va nişonga yetkaziş usuliga (aviatsiya, artilleriya, raketa, kema bombalari) qarab tasniflaydi. 20-asr boşlarida kundalik nutqda qöl granatalari ham bomba deb atalgan.