Morxör

Morxör, burama şoxli eçki (lotinça Capra falconeri) — toğ eçkilari uruğiga mansub yirik yovvoyi sut emizuvçi. Inglizça Vikipediyaga köra, morxör Markaziy va Janubiy Osiyo tutaşgan toğli hududlarda, jumladan, Qoraqorum va Himolayda tarqalgan; u Turkmaniston, Özbekiston, Tojikiston, Afğoniston, Pokiston va Hindistonda uçraydi. Morxör Pokistonning milliy hayvoni hisoblanadi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, «morxör» sözi forsça va paştu tillaridan kelib çiqqan bölib, «mor» (ilon) va «xör» (yeguvçi) qismlaridan iborat, ya'ni «ilonxör» ma'nosini beradi. Bu nom morxör ilonlarni öldirib yeydi, degan qadimgi işonç bilan boğliq. Ayrim talqinlarga köra, söz şoxlarining burama şakliga işora qiladi.

ÖzME'ga köra, morxörning gavdasi 170 sm gaça uzun, yağrinida böyi 90 sm atrofida, vazni 90 kg ga yaqin. Inglizça Vikipediya bu körsatkiçlarni kengroq oraliqda beradi: yelkadagi balandligi 65–115 sm, uzunligi 132–186 sm, vazni 32–110 kg. Bu jihatdan u Capra uruğidagi eng baland turdir. Ikkala jinsda ham şoxlar parma singari burama, erkaklarda ular 160 sm gaça, urğoçilarda 25 sm gaça yetadi. Juni jigarrangdan qoragaça, ba'zan oqiş tusda; yozda kalta va silliq, qişda uzun va qalin böladi. Erkaklarning iyagi, böyni va kökragida uzun yollar ösadi.

ÖzME tur arealiga Hindistonning şimoli va şimoli-ğarbi, Eronning janubi-şarqi va Afğonistonni kiritadi; Özbekistonda morxör Köhitang va Bobotoğ toğlarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Buxoro morxöri (C. f. heptneri) ilgari Amudaryo va Panj daryolarining şimoliy sohili böylab Turkmanistondan Tojikistongaça çözilgan toğlarning köpçiligida yaşagan, hozir esa uning bir neça tarqoq tödasi qolgan: Tojikistonda Kulob yaqinidagi Panj va Vaxş oraliğida hamda Özbekiston va Turkmaniston çegarasidagi Köhitang tizmasida.

Morxör dengiz sathidan 600–3600 m balandlikdagi qoyali tik yonbağirlarda, eman, qarağay va arça siyrak örmonlarida yaşaydi. U kunduzi, asosan, erta tongda va kun botarda faol böladi. Bahor va yozda ötlar bilan, qişda esa daraxt va buta novdalari bilan oziqlanadi, ba'zan baland şoxlarga yetiş uçun keyingi oyoqlarida tik turadi. Juftlaşiş qişda kuçadi, bu davrda erkaklar şoxlari bilan beldaşadi; bögozlik 135–170 kun davom etib, odatda bir-ikki ulaq tuğiladi. Urğoçilar bolalari bilan töda bölib, erkaklar köpinça yakka yaşaydi. Asosiy tabiiy duşmanlari — silovsin, qor bars, böri va qöngir ayiq.

ÖzME'ga köra, morxörning soni keskin kamayib ketgan, u Özbekiston Qizil kitobiga va xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro tabiatni muhofaza qiliş ittifoqi 2015-yildan uni xavf ostiga yaqin turlar qatoriga kiritgan. Unga eng katta tahdid — brakonerlik, şuningdek, uy çorvasi bilan yaylov uçun raqobat.