Generativ organlar

Generativ organlar (lotinça «genero» — yarataman, hosil qilaman) — ösimliklarning jinsiy köpayişida qatnaşadigan organlari. ÖzME'ga köra, ular vegetativ köpayiş va jinssiz köpayiş organlari bilan birgalikda ösimlikning reproduktiv, ya'ni köpayiş organlari tizimini taşkil etadi. Bu organlar ösimliklarning turli guruhlarida bir-biridan ança farq qiladi, şu sababli ularning tuzilişi ösimliklar sistematikasida muhim belgi hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, tuban suv ötlarida jinsiy organlar hali ixtisoslaşmagan: ular taşqi körinişidan emas, balki faqat fiziologik xususiyatlari bilan bir-biridan ajraladi. Sporali ösimliklarda (yosunlar, qirqquloqdoşlar) erkak jinsiy hujayralar anteridiylarda, urğoçi hujayralar esa arxegoniylarda yetiladi. Oçiq uruğli ösimliklarda bu organlar ança soddalaşgan, ya'ni reduksiyaga uçragan. Gulli ösimliklarda erkak gametofit (çang doni içidagi bir neça hujayra) va murtak xaltasi generativ organ vazifasini bajaradi. Evolyutsiya jarayonida uruğli ösimliklarda paydo bölgan gul ham butunligiça generativ organ sanaladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ösimliklarning hayot sikli ikki avlodning navbatlaşişidan iborat. Sporofit avlodi spora hosil qiladi, sporadan esa gametofit ösib çiqadi; gametofit tuxum hujayra va spermatozoid (yoki spermiy) hosil qiladi, ular qöşilgaç, yana sporofit rivojlanadi. Yosunlarda jinsiy gametofit asosiy, köz bilan körinadigan avlod hisoblanadi. Qirqqulokdoşlar va uruğli ösimliklarda esa asosiy avlod sporofit bölib, gametofit juda kiçrayib ketgan: uruğli ösimliklarda urğoçi gametofit butunlay sporofit içida yaşiringan va undan oziqlanadi, erkak gametofit esa çang doni qobiği içidagi ikki-tört hujayradan iborat.

Gulning jinsiy bölmagan qismi — kosaça va toj barglar — gulqörğonni hosil qiladi. Uning içkarisida çangçilar joylaşadi; ularning töplami androtsey deb ataladi. Gul markazidagi uruğçilar töplami ginetsey deyiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uruğçi tumşuqçasi çangni qabul qiladi, ustunça esa çang nayini tugunçaga ötkazib, urğoçi gametofitning uruğlanişini ta'minlaydi. Ham çangçisi, ham uruğçisi bölgan gul ikki jinsli, faqat bittasi bölgan gul bir jinsli deb ataladi.