Apofeoz

Apofeoz (yunonça apotheosis — «ilohiylaştiriş») — biror şaxs, voqea yoki hodisani uluğlaş, şaraflaş; şuningdek tomoşaning tantanali yakunlovçi sahnasi. Söz dastlab insonni xudolar qatoriga qöşişni anglatgan, keyinçalik köçma ma'noda har qanday maqtov va yuksaltirişni, sahna san'atida esa asarning eng tantanali final qismini bildira boşlagan.1

Rusça Vikipediyaga köra, ellinistik Yunoniston va Qadimgi Rimda apofeoz deb davlat arbobi, qahramon yoki imperatorni rasmiy marosim orqali ilohiy maqomga kötarişga aytilgan; Gerakl va imperator Klavdiy bunga misol bölgan. Yunonça fe'l şakli ilk bor tarixçi Polibiy (miloddan avvalgi II asr) asarlarida uçraydi, lotin tilidagi «apotheosis» otini esa birinçi bölib Tsitseron qöllagan. Rimda vafot etgan imperatorlarga ilohiy hurmat körsatiş odati «consecratio» deb atalgan va, ehtimol, ajdodlar ruhi xudoga aylanadi degan qadimiy e'tiqoddan kelib çiqqan.

ÖzME atamaning uç ma'nosini ajratadi: biror şaxs yoki voqeani şaraflaş; tantanali yakun; xalq, qahramon yoki voqeani uluğlaydigan spektakl, bayram konserti yoki sirk dasturining odatda oxirida keladigan ommaviy tantanali sahnasi. Rusça Vikipediyaga köra, aynan teatrdagi şu qöllaniş tufayli söz oğzaki nutqda voqealarning çöqqisi, avji ma'nosini ham olgan.

Tasviriy san'atda apofeoz deb marhumning, köpinça katolik avliyosining ruhi osmonga kötarilişini yoki sarkarda va davlat rahbarini allegoriyalar orqali uluğlaydigan barokko va klassitsizm uslubidagi rasmlar ataladi. Jan Ogyust Dominik Engrning «Napoleon apofeozi» (1853) şunday asarlardan biri hisoblanadi.

ÖzME misol tariqasida R. Glier va T. Sodiqovning «Gulsara» operasi finalini keltiradi. Apofeoz tomoşa yoki bayram namoyişining matnsiz, mustaqil qismi ham bölişi mumkin; bunda sahna iştirokçilarning ta'sirli holatlari — «jonli lavha» yoki «sözsiz sahna» asosida quriladi, bezak, liboslar va butaforiya esa alohida ahamiyat kasb etadi. ÖzME'ga köra, Özbekiston mustaqilligiga bağişlangan har yilgi bayram konsertlarida apofeozning turli şakllaridan foydalaniladi.