Intellektuallik koeffitsiyenti

Intellektuallik koeffitsiyenti (inglizça intelligence quotient, qisqaça IQ) — odamning aqliy rivojlaniş darajasini standartlaştirilgan testlar yordamida baholaydigan miqdoriy körsatkiç. ÖzME uni turli test usullari asosida aniqlanadigan aqliy rivojlaniş va bilim saviyasi körsatkiçi deb ta'riflaydi.12

ÖzME'ga köra, bolalarning aqliy saviyasini test tizimlari orqali son bilan ifodalaş ğoyasini birinçi bölib fransuz psixologi Alfred Bine ilgari surgan (1903). Inglizça Vikipediyaga köra, Bine psixiatr Teodor Simon bilan birga 1905-yilda Bine–Simon testini e'lon qilgan; bu test asosan nutqiy qobiliyatlarga qaratilgan bölib, bolaning «aqliy yoşi»ni aniqlaşga xizmat qilgan. Undan avval ingliz olimi Frensis Galton ham aqlni ölçaydigan standart test yaratişga uringan. «IQ» qisqartmasini nemis psixologi Vilgelm Ştern 1912-yilda nemisça Intelligenzquotient atamasidan hosil qilgan. Amerikalik psixolog Lyuis Termen Stenford universitetida Bine–Simon şkalasini qayta işlab, 1916-yilda Stenford–Bine testini yaratgan; Devid Veksler esa 1939-yilda öz testini e'lon qilgan va u 1960-yillarga kelib eng keng tarqalgan usulga aylangan.

Dastlab IQ test orqali aniqlangan aqliy yoşni haqiqiy (xronologik) yoşga bölib, natijani 100 ga köpaytiriş yöli bilan topilgan. ÖzME ham har bir yoş uçun kutilgan bilim va mahorat darajasi 100 deb qabul qilinganini, undan yuqori yoki past natija aqliy rivojlanişning ilgarilab ketgani yoki ortda qolganini körsatişini yozadi. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy testlarda xom ball örtaça qiymati 100, standart oğişi 15 bölgan normal taqsimotga keltiriladi. Natijada aholining taxminan uçdan ikki qismi 85 bilan 115 orasida ball oladi, 130 dan yuqori va 70 dan past natija körsatganlar esa har biri taxminan 2 foizni taşkil etadi.

ÖzME'ga köra, AQŞ va boşqa mamlakatlarda IQ testlari armiyaga yoşlarni saralaş va öquvçilar bilimini baholaşda keng qöllangan. Inglizça Vikipediya ularning ta'limda yönaltiriş, işga nomzodlarni baholaş va ilmiy tadqiqotlarda işlatilişini qayd etadi. Şu bilan birga, intellekt abstrakt tuşunça bölgani uçun IQ uni masofa yoki massa kabi aniq ölçamaydi, faqat taxminiy baho beradi. Natijalar ovqatlaniş, ota-onaning ijtimoiy-iqtisodiy holati va boşqa muhit omillari bilan boğliq ekani aniqlangan.

XX asr boşidan beri köplab mamlakatlarda test natijalari har ön yilda örtaça uç ballga oşib borgani kuzatilgan; bu hodisa Flinn effekti deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, tarixda IQ testlaridan irqiy iyerarxiya ğoyalarini asoslaş uçun foydalanişga urinişlar ham bölgan, biroq bunday qaraşlar zamonaviy ilm-fan tomonidan qat'iy rad etilgan.