Esse

Esse (fransuzça «essai» — uriniş, sinab köriş, oçerk) — erkin kompozitsiyali, hajmi unça katta bölmagan nasriy asar janri. ÖzME'ga köra, esseda muallif biror narsa, hodisa yoki şaxs haqidagi subyektiv qaraşini bayon qiladi; uning mazmuni mavzuni töla va aniq yoritişni emas, balki muallifning şaxsiy taassurot va mulohazalarini ifodalaşni közda tutadi. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim nazariyotçilar esseni epos, lirika va dramadan keyingi badiiy adabiyotning törtinçi turi deb ham hisoblaydi.12

ÖzME esselarni falsafiy, tarixiy-biografik, publitsistik, adabiy-tanqidiy, ilmiy-ommabop va sof badiiy turlarga ajratadi. Janr uslubi obrazlilik, aforizmlarga moyillik va jonli sözlaşuv tiliga yaqinlik bilan ajralib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, hajmi va vazifasi jihatidan esse bir tomondan publitsistik maqola va badiiy oçerkka, ikkinçi tomondan falsafiy risolaga yaqin turadi; şu bois u köpinça oçerk bilan adaştiriladi. Unga erkin assotsiatsiyalar, ba'zan qarama-qarşi fikrlarni yonma-yon qöyiş, samimiy va suhbatdoşona ohang xos.

Inglizça Vikipediyaga köra, esselar rasmiy va norasmiy turlarga ajratiladi: birinçisi jiddiy maqsad, mantiqiy tuzilma bilan, ikkinçisi esa şaxsiy ohang, hazil va erkin tuzilişi bilan farqlanadi. Ingliz adibi Oldos Haksli esse haqida u «deyarli hamma narsa haqida deyarli hamma gapni aytiş vositasi» ekanini yozgan. Janr tuşunçasi keyinçalik boşqa sohalarga ham kengaygan: fotoesse va kino-esse paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, esse mustaqil janr sifatida fransuz faylasufi Mişel Monten ijodida şakllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Monten öz asarlarini birinçi bölib «esse», ya'ni fikrni qoğozga tuşirişga «uriniş» deb atagan; uning «Tajribalar» («Essais») kitobining ilk naşri 1580-yilda çiqqan. Ingliz adabiyotida bu nomni ilk bor Frensis Bekon qöllagan: uning esselari 1597, 1612 va 1625-yillarda naşr etilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, XVIII–XIX asrlarda esse ingliz va fransuz jurnalistikasining yetakçi janrlaridan biriga aylangan; Angliyada Jozef Addison va Riçard Stil, Fransiyada Didro va Volter, Germaniyada Lessing va Gerder bu janrda ijod qilgan. XX asrda esse ayniqsa gullab-yaşnagan: R. Rollan, B. Şou, J. Oruell, T. Mann, J.-P. Sartr, N. Hikmat kabi yozuvçi va faylasuflar unga murojaat qilgan. Rus adabiyotida Dostoyevskiyning «Yozuvçi kundaligi» kabi asarlarda esseistik uslub namunalari uçraydi.

ÖzME'ga köra, özbek adabiyotida esse janridagi asarlar XX asrning 70–80-yillarida paydo bölgan.