Maska

Maska (fransuzça masque, italyança maschera) — yuzga kiyiladigan yoki surtiladigan narsalarning umumiy nomi. ÖzME bu sözning bir neça ma'nosini ajratadi: niqob; jasad yuzidan olingan quyma; tibbiyotda bemor yuziga qöyiladigan moslama; kosmetikada yuz va böyinga surtiladigan qatlam; sportçining yuzini himoya qiluvçi aslaha.12

Inglizça Vikipediyaga köra, söz ingliz tiliga 1530-yillarda örta fransuzça masque — «yuzni yaşiriş yoki himoyalaş uçun qoplama» sözidan ötgan; u esa italyança maschera va örta asr lotinçasidagi masca — «niqob, arvoh» sözlariga borib taqaladi. Bu sözning asl manbai aniq emas: uni arabça masxara («masxaraboz») sözi bilan ham, provansalça mascarar («yuzni qoraytiriş») bilan ham boğlaşadi.

Rusça Vikipediyaga köra, niqob odatda inson yuzi şaklini takrorlaydi, közlar, oğiz va burun uçun teşiklari bor. U loy, möyna, yoğoç, metall, gips, mato, teri, pat, papye-maşe kabi turli materiallardan yasalgan. Qadimda kohin va şomonlar marosimlarda niqob kiygan, jamoa esa uni yovuz ruhlardan himoya vositasi deb bilgan.

Niqob teatr san'atida alohida örin tutadi. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi yunon teatri, Yaponiyadagi no dramasi, Tibetdagi lhamo, Koreyadagi talçum, Indoneziyadagi topeng raqsida ijroçilar niqob taqib çiqqan, har xil tipdagi qahramonlar uçun turli niqoblar işlatilgan. Komediya va tragediya niqoblarining juft tasviri hozir ham sahna san'atining ramzi sanaladi. Rusça Vikipediya italyan «niqoblar komediyasi» qahramonlarini zamonaviy masxarabozlarning salaflari deb hisoblaydi. Karnaval niqoblari ham keng tarqalgan: Venetsiya karnavali qadimgi Rimdagi saturnaliyalarga borib taqaladi.

ÖzME'ga köra, maska deb jasad yuzidan gips va boşqa materiallar yordamida olingan quymaga ham aytiladi. Köpgina qadimgi xalqlarda dafn etilgan marhum yuziga oltin va boşqa materiallardan yasalgan maska kiygizilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi Rimda fuqarolar ajdodlarining mumdan quyilgan yuz nusxalarini — «imagines»ni oilaviy mehrobda saqlagan; dafn marosimlarida aktyorlar şu niqoblarni taqib, marhum ajdodlarning işlarini sahnalaştirgan.

Tibbiyotda maska deganda ÖzME bemorning yuziga qöyiladigan maxsus moslama yoki dokani tuşunadi: u orqali narkoz beriladi, fizioterapiya muolajalari ötkaziladi yoki infeksiyadan saqlaniş — aseptika ta'minlanadi. Kosmetikada esa davolaş yoki terini parvariş qiliş maqsadida yuz va böyinga surtiladigan krem yoki dori qatlami maska deb ataladi.

Ayrim sport turlarida maska himoya aslahasining bir qismi hisoblanadi. ÖzME'ga köra, qiliçbozlik va xokkey kabi öyinlarda u sportçining yuzini jarohatdan asraydi. Inglizça Vikipediya ham niqobning ov, sport va uruşdagi himoya vazifasini, şuningdek, uning bezak buyumi sifatida işlatilişini qayd etadi.