Nominalizm

Nominalizm — falsafada umumiy tuşunçalar (universaliyalar) mustaqil mavjud emas, ular faqat ayrim narsalarga beriladigan nomlar yoki inson tafakkurining mahsulidir, degan qaraş. Atama lotinça «nomen» — ism, nom sözidan olingan. ÖzME nominalizmni örta asr sxolastik falsafasidagi yönaliş sifatida ta'riflaydi, keyingi davrlarda esa bu qaraş zamonaviy metafizika va mantiqda ham davom etgan.12

ÖzME'ga köra, nominalistlar olamda faqat yakka narsalar va predmetlar real mavjud deb hisoblaydi. «Inson», «hayvon» kabi umumiy tuşunçalar alohida mohiyat emas: ular yo narsalarning nomlari, yoki aqlda paydo böladigan fikriy hosilalar — konseptlardir. Ikkinçi, mö'tadil yönaliş konseptualizm deb ataladi. Rusça Vikipediya bu farqni şunday izohlaydi: sxolastik realizm uçun universaliyalar mohiyat, konseptualizm uçun tuşunça, nominalizm uçun esa «nomlarning nomi»dir.

Inglizça Vikipediyaga köra, nominalizmning ikki asosiy körinişi bor. Biri köp narsalarda takrorlanadigan umumiy xossalar, masalan, kuç yoki insoniylik mavjudligini inkor etadi; ikkinçisi makon va zamondan taşqaridagi abstrakt obyektlarning borligini rad qiladi. Nominalizm Aflotunning ğoyalar haqidagi realistik ta'limotiga ham, Arastuning universaliyalar narsalarning özida mavjud degan qaraşiga ham qarşi turadi. Ingliz faylasufi Jon Styuart Mill bu qaraşni «nomlardan boşqa umumiy narsa yöq» degan ibora bilan ifodalagan.

Rusça Vikipediyaga köra, nominalistik fikrlar ilk bor antik davrda — Antisfen va Diogen Sinopskiyda, Aflotunning «ğoyalar olami»ga qarşi çiqişlarida körinadi; inglizça Vikipediya esa ularni birinçi bölib aniq bayon etganlar sifatida stoiklarni, ayniqsa Xrisippni tilga oladi.

ÖzME'ga köra, örta asr nominalizmi 11–12-asrlarda paydo bölib, 14–15-asrlarda ayniqsa rivoj topgan; uning vakillari qatorida Rosselin, Duns Skot va Uilyam Okkam sanaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, fransuz faylasufi va ilohiyotçisi Rosselin (taxminan 1050 – taxminan 1125) nominalizmning ilk yirik tarafdori bölgan, bu ğoyalar Pyer Abelyar asarlarida davom etib, Okkam ijodida eng izçil şaklga ega bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, ba'zi ilohiyot aqidalarining nominalistik talqini çerkov noroziligiga sabab bölgan va 1092-yilda Suasson sobori bu ta'limotni qoralagan. Şunga qaramay, nominalizm keyinroq mantiq va psixologiyada rivojlanib, sxolastikadan ajralayotgan tajribaviy fanga falsafiy asos bölib xizmat qilgan.

Universaliyalar haqidagi bahs örta asr Yevropa falsafasining markaziy masalalaridan biri bölgan va nominalizm unda realizmga qarşi asosiy muqobil sifatida maydonga çiqqan. Yakka narsalar va tajribaga urğu berişi bilan u Yangi davr empirizmi uçun zamin hozirlagan, abstrakt obyektlar haqidagi zamonaviy bahslar esa bu ğoyani hozir ham dolzarb saqlab kelmoqda.