Kosmopolitizm

Kosmopolitizm (yunonça kosmopolites — «jahon fuqarosi», kosmos — «olam» va polites — «fuqaro» sözlaridan) — barça odamlarni yagona insoniyat jamiyatining a'zolari deb hisoblaydigan dunyoqaraş. ÖzME uni «jahon fuqaroligi» ğoyasini ilgari suruvçi ta'limot sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, kosmopolitizm butun insoniyat manfaatlarini alohida millat yoki davlat manfaatlaridan ustun qöyadi va insonni Yerning erkin fuqarosi sifatida körsatadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, bu ğoyaning ildizlari Qadimgi Yunonistonga borib taqaladi. Kiniklar maktabi asosçilaridan biri Sinoplik Diogen qayerlik ekani söralganda özini «olam fuqarosi» deb atagan. Bir asrça keyin paydo bölgan stoiklar bu fikrni rivojlantirib, har bir inson ikki jamiyatda — tuğilgan joyidagi mahalliy jamoada va butun insoniyat jamoasida yaşaydi, degan qaraşni ilgari surgan. Rusça Vikipediyaga köra, Peloponnes uruşi yunon şahar-davlatlarining ta'sirini zaiflaştirgani bunday qaraşlarning tarqalişiga yordam bergan, Rim imperiyasining universal xarakteri esa stoiklar ğoyalarini yanada mustahkamlagan. ÖzME bu ğoyaning şakllanişini Iskandar yurişlari davri bilan boğlaydi.

ÖzME'ga köra, Uyğoniş va Ma'rifatçilik davrlarida jahon fuqaroligi ideali Dante va Kampanella asarlarida ilgari surilgan, Lessing, Gyote, Şiller, Kant va Fixte esa uni şaxsning feodal qaramlikdan ozod bölişi ğoyasi bilan boğlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1544-yilda fransuz olimi Giyom Postel bu atamani dunyoviy ma'noda qayta qöllab, millat va dindan ustun turuvçi, erkin tanlovga asoslangan jahon birodarligi haqida yozgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Immanuil Kant 1795-yilda yozgan «Abadiy tinçlik sari» asarida «kosmopolitik huquq» tuşunçasini taklif qilgan: barça insonlar umumjahon jamiyatining teng a'zolari sifatida qaralib, bu huquq dunyoda barqaror tinçlikka erişişning asosiy tamoyillaridan biri bölişi kerak, deb hisoblagan.

Hozirgi zamonda kosmopolitizm ğoyalarini Kvame Entoni Appia, Marta Nussbaum va Ulrix Bek kabi faylasuf va sotsiologlar örganadi. Inglizça Vikipediyaga köra, axloqiy, siyosiy, madaniy va iqtisodiy kosmopolitizm bir-biridan farqlanadi. Appia turli e'tiqod va şaroitdagi kişilar özaro hurmat asosida munosabatga kirişadigan jamiyatni kosmopolitik jamiyat sifatida tasvirlaydi.

ÖzME kosmopolitizmni milliy an'ana va madaniyatdan, vatanparvarlikdan voz keçişga undaydigan qaraş deb baholaydi. Rusça Vikipediyaga köra, kosmopolitizm köpinça milliy an'analarga befarqlik uçun tanqid qilinadi. SSSRda bu tuşunça rasmiy ravişda salbiy baholangan va unga «proletar internatsionalizmi» qarama-qarşi qöyilgan. Boşqa tomondan, Lev Tolstoy kabi mutafakkirlar «kosmopolitizm» sözining özi biror dalilni rad etiş uçun yetarli emasligini ta'kidlagan.