Peloponnes uruşi

Peloponnes uruşi — miloddan avvalgi 431–404-yillarda Afina boşçiligidagi Delos ittifoqi bilan Sparta boşçiligidagi Peloponnes ittifoqi örtasida bölib ötgan uruş. ÖzME uni Yunoniston tarixidagi eng yirik uruş deb ataydi: janglar butun Yunoniston, Janubiy Italiyadagi yunon şaharlari va Sitsiliyani qamrab olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, kuraş Qadimgi Yunonistonda ustunlik (gegemoniya) uçun borgan va Spartaning ğalabasi bilan yakunlangan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, uruşdan oldingi qariyb 50 yil mobaynida Afina yirik dengiz davlatiga aylangan. Yunon-fors uruşlari davomida tuzilgan Delos ittifoqi asta-sekin Afinaga böysunuvçi va unga soliq töşlovçi şaharlar birlaşmasiga aylangan; bu mablağ kuçli flot va Afinadagi katta qurilişlarga sarflangan. Uruş tarixçisi Fukidid vaziyatni şunday izohlaydi: Afina qudratining ösişi va uning Spartada uyğotgan xavotiri uruşni muqarrar qilgan. Bevosita sabablar qatorida Korinf va Korkira örtasidagi nizoga Afinaning aralaşuvi, Potideya atrofidagi töqnaşuv va Megara savdogarlariga qarşi joriy etilgan çeklovlar tilga olinadi.

Inglizça Vikipediya uruşni tört bosqiçga ajratadi.

Arxidam uruşi (miloddan avvalgi 431–421-yillar). Sparta podşosi Arxidam II Attikaga bostirib kirgan. Attika aholisi Afinani Pirey porti bilan tutaştirgan Uzun devorlar içiga köçib kirgan. Miloddan avvalgi 430-yilda ziç aholili şaharda vabo tarqalib, 30 mingdan ortiq kişining, jumladan, Afina rahbari Periklning ham hayotiga zomin bölgan. Miloddan avvalgi 425-yilda afinaliklar Sfakteriya orolida spartalik askarlarni asir olib, ustunlikka erişgan, ammo keyingi yili Deliy yonida mağlub bölgan. Spartalik sarkarda Brasid Frakiyadagi Amfipolni egallagan; şaharni qaytariş uçun bölgan jangda ham Brasid, ham afinalik Kleon halok bölgan. Holdan toygan tomonlar miloddan avvalgi 421-yilda Nikiy sulhini tuzgan.

Argos uruşi (miloddan avvalgi 419–416-yillar). Sparta Afina qöllab-quvvatlagan Argos boşçiligidagi Peloponnes raqiblari bilan kuraşgan va miloddan avvalgi 418-yilda Mantineya yonidagi ğalaba bilan yarimoroldagi hukmronligini tiklagan.

Sitsiliya yurişi (miloddan avvalgi 415–413-yillar). Afina Spartaning ittifoqçisi bölgan Sirakuzani zabt etişga urinib, katta flot yuborgan. Yuriş ğoyasi tarafdori Alkiviad diniy jinoyatda ayblanib, Spartaga qoçib ketgan, qömondonlik Nikiyga ötgan. Sparta Sirakuzaga yordam yuborgan va yuriş Afina qöşini hamda flotining katta qismi halok bölişi bilan tugagan.

Dekeleya (Ioniya) uruşi (miloddan avvalgi 413–404-yillar). Fors davlati bilan ittifoq tuzgan Sparta sulhni buzib, uruşni qayta boşlagan. Forslar Kiçik Osiyodagi Afina şaharlarini egallagan, Lisandr boşçiligidagi Sparta esa fors oltini hisobiga flot qurgan. Miloddan avvalgi 405-yilda Egospotami yonidagi hal qiluvçi jangda Afina floti tor-mor qilingan.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 404-yilda quruqlik va dengizdan qamal qilingan Afina taslim bölgan. Sulh şartlariga köra Delos ittifoqi tarqatib yuborilgan, Afina 12 ta qöriqçi kemadan boşqa butun flotini Spartaga topşirgan, Afina va Pirey istehkomlari buzib taşlangan, Yunon dunyosida Spartaning ustunligi tan olingan. Afinada «öttiz tiran» deb atalgan oligarxik boşqaruv örnatilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Spartaning ustunligi uzoq davom etmagan: önlab yildan söng Afina Korinf uruşi davomida mustaqilligini qayta tiklagan. Uruş yunon dunyosini tubdan özgartirgan: Afina Egey dengizidagi hukmronligidan ayrilgan va uruşdan oldingi farovonligiga qayta erişa olmagan, Peloponnesda esa butun şaharlar va qişloqlarning vayron bölişi qaşşoqlikni keng yoygan. Ilgari ma'lum çeklovlar doirasida olib borilgan uruşlar demokratik va oligarxik ittifoqlar örtasidagi murosasiz kuraşga aylanib, şaharlar içidagi fuqarolar uruşlari odatiy holga kelgan. Bu bölinişlar keyinçalik mintaqaning xorijiy kuçlarga qaram bölişiga va Yunonistonning «oltin davri» tugaşiga yöl oçgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, uruş haqidagi asosiy manba — afinalik tarixçi Fukididning «Peloponnes uruşi tarixi» asari. Muallif uruşning dastlabki yillarida qatnaşgan, söng surgun qilinib, ikkala tomondan ma'lumot töplagan. Uning asari miloddan avvalgi 411-yil voqealari bilan uzilib qolgan; hikoyani Ksenofont «Yunon tarixi» asarida davom ettirgan. Sitsiliyalik Diodor va Plutarx asarlari ham qimmatli ma'lumotlar beradi.