Çoyşab

Çoyşab — özbek xonadonlarida qadimdan işlatib kelinayotgan rözğor buyumi: töşak ustiga yoyiladigan, yotganda ustga yopiladigan yoki taxmon oldiga tutiladigan mato. ÖzME bu sözni forsça deb körsatadi va uning asl ma'nosini «tun çodiri» deb izohlaydi; ensiklopediyada «röyjo» sözi ham uning ma'nodoşi sifatida keltirilgan.

ÖzME'ga köra, çoyşab uç xil maqsadda qöllanadi. Birinçidan, u taxmonga tutiladi. Taxmon — an'anaviy özbek uyining devoridagi tokça bölib, unda töşak, körpa va yostiqlar taxlab qöyiladi; çoyşab şu taxlamni berkitib, xonaga tartibli körinişni beradi. Ikkinçidan, u töşak ustidan yoyib qöyiladi. Uçinçidan, uxlayotgan kişi undan yopinçiq sifatida foydalanadi. Şunday qilib, bitta buyum ham amaliy, ham bezak vazifasini bajaradi.

Ensiklopediya vazifasiga qarab çoyşabning ikki turini farqlaydi. Töşak ustiga yoziladigani oddiy bölib, oq surp yoki oq malla bözdan tikiladi; unga kaşta tuşirilmaydi, ba'zan esa juda kam kaşta bilan bezatiladi. Bunday çoyşab köproq kundalik ehtiyoj uçun möljallangan, şuning uçun yuviş va almaştiriş oson bölgan arzon, pişiq mato tanlanadi.

Taxmonga tutiladigan çoyşab esa xonaning körki hisoblangani uçun qimmatroq matolardan — satin, şoyi, baxmal va şu kabilardan tayyorlanadi va kaşta bilan bezab tikiladi. ÖzME boşqa matolar ham işlatilişini qayd etadi, lekin ularni alohida sanab ötmaydi. Bezakli çoyşab xonadon ayollarining hunari va didini körsatuvçi buyum sifatida ham qadrlangan.

ÖzME'ga köra, keyingi davrda kaştali çoyşabdan ba'zan rözğordagi oddiy vazifasidan taşqari, sözana kabi devorga osiladigan yoki xonani bezaydigan badiiy buyum sifatida ham foydalaniladigan bölgan. Bu holat çoyşabning maişiy buyumdan amaliy san'at namunasiga aylanib borayotganini körsatadi. Kaştali çoyşab va sözana bir-biriga yaqin turadi: ikkalasi ham matoga qölda tikilgan naqş bilan bezatiladi va xonadon içki bezagining bir qismi hisoblanadi.