British English

Britaniya ingliz tili (ingl. British English, BrE, en-GB) — ingliz tilining Birlaşgan Qirollikda, ayniqsa Buyuk Britaniyada qöllanadigan navlari yiğindisi. Tor ma'noda u Angliyadagi ingliz tilini, keng ma'noda esa butun Birlaşgan Qirollikdagi şevalarni yagona umumiy nav sifatida anglatadi.

Oksford ingliz tili luğati bu atamani Britaniya orollarida qöllanadigan oğzaki yoki yozma til, xususan Buyuk Britaniyada eng keng tarqalgan şakllar deb ta'riflaydi. Lingvist Tom Makartur «Oxford Guide to World English» asarida bu atama «britaniy» sözining barça noaniqliklarini özida saqlaşini, şu sababli uni keng yoki tor ma'noda tuşuniş mumkinligini yozadi. Rus tilidagi Vikipediyada uning fikri boşqaça ifodalangan: köp odamlar, ayniqsa inglizlar uçun «britaniya ingliz tili» tuşunçasi tavtologiyadir.

Atama köpinça «Hamdöstlik ingliz tili» ma'nosida ham işlatiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, bunda öz alohida şevasi bölgan Kanada yoki Avstraliya kabi davlatlar istisno qilinadi.

Asosiy şevalar toifalari: ingliz şevalari (janubiy, ğarbiy mamlakat, şarqiy va ğarbiy Midlends hamda şimoliy guruhlarga bölinadi), Şimoliy Irlandiya, Uels va Şotlandiya ingliz tillari. Uels ingliz tili uels tili bilan, şotland ingliz tili esa şotland (Scots) tili yoki şotland gael tili bilan adaştirilmasligi kerak.

Britaniya Qirolligining sobiq mustamlakalari va Hamdöstlik a'zolari odatda britaniya inglizçasiga amal qiladi. Yevropa Ittifoqi muassasalari ham şu variantdan foydalanadi. Birlaşgan Millatlar Taşkiloti Oksford imlosidagi britaniya inglizçasini işlatadi. Xitoyda britaniya va amerika inglizçasi ikkalasi öqitiladi. Britaniya hukumati ingliz tilini dunyo böylab tarğib qiladi va 100 dan ortiq davlatda faoliyat yuritadi.

Britaniyaliklarning köpçiligi mintaqaviy talaffuz yoki şevada gapiradi. Taxminan 2 foizi Received Pronunciation («Kinğs English», «Oxford English», «BBC English») deb ataladigan, deyarli mintaqasiz talaffuzda sözlaşadi. U çet elliklarga ingliz tilini örgatişda namuna sifatida köp işlatiladi.

Ingliz tili ğarbiy german tillariga mansub bölib, hozirgi şimoli-ğarbiy Germaniya va şimoliy Niderlandiyadan Britaniyaga kelgan german qabilalarining anglo-friz şevalaridan kelib çiqqan. Öşa paytda mahalliy aholi umumiy britton tilida gapirgan; uels, korn va kumbr tillari ingliz tili bilan birga uzoq yaşagan, ammo ularning ta'siri çeklangan edi. Ta'sir darajasi haligaça munozarali.

Qadimgi ingliz tili turli şevalar guruhi bölgan; ulardan keç ğarbiy sakson şevasi ustun bölib qoldi. Keyin til ikki bosqinçilik tölqinidan ta'sirlandi: 8–9-asrlarda joylaşgan skandinavlar va 11-asrda normanlar (ular qadimgi norman tilida sözlaşgan, bundan anglo-norman tili rivojlangan). Skandinavlar bilan birga yaşaş grammatikaning sezilarli soddalaşuviga va luğatning boyişiga olib keldi, norman bosqini esa roman tillaridan murakkabroq söz qatlamini olib keldi. Bu ta'sir asosan sud va hukumat orqali kirdi. Misol: swine (hayvon, anglo-saksonlar boqqan) va pork (göşt, normanlar yegan); cow va beef.

15-asr örtalarida beşta asosiy şevada bir sözning deyarli 500 xil yozilişi uçragan.

Britaniya inglizçasiga xos fonetik belgilar R harfi, tiş portlovçi T va ayrim diftonglar talaffuzi bilan boğliq.

• T-glottalizatsiya. Ilgari kokni belgisi hisoblangan hodisa: unlilar orasidagi /t/ jarangsiz böğiz portlovçisi [ʔ] sifatida aytiladi (masalan, bo[ʔ]le of wa[ʔ]er). Söz örtasida (later) u hamon qoralanadi.
• R-tuşişi (nonrotiklik). Angliya va Uelsning köp hududlarida (ğarbiy mamlakatdan taşqari) unlidan oldin kelmagan R aytilmaydi, oldingi unli çöziladi. Şuningdek, unli bilan tugagan va unli bilan boşlangan sözlar orasiga R qöşiş (intrusive R) tendensiyasi bor.
• Diftonglaşuv. Janub navlarida uzun unlilar köproq diftongga aylanadi, şimolda köpi saqlanadi. Masalan, Nyukasl an Taynning an'anaviy talaffuzida out «oot» kabi, Şotlandiya va şimoli-ğarbiy Angliyaning ba'zi joylarida my «me» kabi eşitiladi.
• Jamlovçi otlar. Birlik şaklidagi jamlovçi otlarni köplik kabi qabul qiliş tendensiyasi britaniya inglizçasida Şimoliy Amerikadagiga qaraganda kuçliroq.

London va janubi-şarqda kokni, estuary English (RP va kokni belgilarini aralaştiradi) va 20-asr oxirida paydo bölgan Multicultural London English kabi talaffuzlar mavjud. 1979-yildan Içki London ta'lim ma'muriyati sörovlari şahar maktab öquvçilari oilalarida 125 dan ortiq til borligini aniqlagan. Lids universiteti 2007-yilda San'at va gumanitar fanlar tadqiqot kengaşidan mintaqaviy şevalarni örganiş uçun grant olgan.