Gimeniy

Gimeniy (yunonça hymen — «parda», «pöst») — xaltaçali va bazidiyali zamburuğlar, şuningdek ba'zi lişayniklar meva tanasining spora hosil qiluvçi qatlami. Rusça Vikipediyada u gimenial qatlam deb ham ataladi va mikroskopik darajada yupqa ekani ta'kidlanadi.12

ÖzME'ga köra, gimeniy zamburuğ tanasining ustki yoki ostki tomonida joylaşadi va spora hosil qiluvçi hujayralardan — xaltaçalar (askalar) yoki bazidiyalardan iborat. Ular orasida odatda puşt bermaydigan hujayralar ham uçraydi: köp zamburuğ va lişayniklarda bir yoki köp hujayrali parafizalar, köpgina bazidiyali zamburuğlarda esa bir hujayrali sistidalar bor.

Inglizça Vikipediyaga köra, spora hosil qiluvçi hujayralar gimeniyda bir-biriga ziç terilib, palisad, ya'ni tik turgan qatorlar şaklidagi qatlam hosil qiladi. Gimeniyni gimenofordan farqlaş lozim: gimenofor — gimeniy yotadigan kattaroq tayanç tuzilma (plastinka, nayça, tişçalar yoki silliq sirt), gimeniy esa uning ustidagi yupqa, spora beruvçi qoplamadir.

Rusça Vikipediyaga köra, oçiq meva tanali zamburuğlarda gimeniy taşqi sirtni qoplaydi, yopiq yoki yarim yopiq meva tanalarida esa içki böşliqlarni qoplab turadi. Inglizça Vikipediya misol keltiradi: qalpoqli bazidiyali zamburuğlarda gimeniy plastinkalar, nayçalar yoki tişçalar sirtida joylaşadi; xaltaçali zamburuğlarda u kosaga öxşaş meva tananing (apotetsiy) oçiq sirtini yoki kuzaga öxşaş meva tananing (peritetsiy) içini qoplaydi. Ba'zi zamburuğlarda, masalan, spora içki qismda yetiladigan turlarda aniq ajralgan gimeniy bölmaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, gimeniyning mikroskopik tuzilişini birinçi bölib italyan tabiatşunosi P. A. Mikeli kuzatgan va natijalarini 1729-yilda e'lon qilgan; u qalpoqli zamburuğlar plastinkalarida sporalar törttadan joylaşişini qayd etgan. 1788-yilda I. Xedvig xaltaçali zamburuğlarning gimeniy tuzilmalarini tasvirlab, «teka» va «parafiza» atamalarini qöllagan.

Gimeniy va undagi puşt bermaydigan hujayralarning belgilari zamburuğlar sistematikasida muhim ahamiyatga ega. Inglizça Vikipediyaga köra, gimeniyning oçiq yoki yopiq joylaşuvi XIX asr boşlarida zamburuğlarni tasniflaşda asosiy belgilardan biri bölgan, sistidalar şakli, parafizalar tuzilişi, xaltaça yoki bazidiya turi kabi mikroskopik belgilar esa hozir ham zamburuğ turlarini aniqlaşda keng qöllanadi.