Sarayevo

Sarayevo — Bosniya va Gersegovinaning poytaxti va eng yirik şahri. U Dinar Alp toğlari bilan öralgan vodiyda, Miljacka daryosi böyida joylaşgan. Diniy va madaniy xilma-xilligi tufayli ba'zan «Yevropa Quddusi» yoki «Bolqon Quddusi» deb ataladi.

Bu hududda tarixdan oldingi davrlardan beri aholi punktlari bölgan, zamonaviy şahar esa 15-asrda Usmonlilar qal'asi sifatida paydo bölgan. Sarayevo nomi birinçi marta 1507-yilda Firuz Bey yozgan maktubda tilga olingan. Usmonlilar hukmronligining 400 yili davomida rasmiy nomi Saraybosna («Bosniya saroyi») bölgan. Nomning “saray” qismi turkça «saroy», «qasr» ma'nosidagi sözdan olingan; “-evo” qismining kelib çiqişi haqida olimlar yakdil emas.

1885-yilda Sarayevo Yevropada birinçi, dunyoda esa San-Fransiskodan keyin ikkinçi bölib şahar böylab töliq vaqtli elektr tramvay tarmoğiga ega böldi. 1914-yilda mahalliy yoş bosniyalik faol Gavrilo Prinsip arxgersog Frans Ferdinandni öldirdi; bu voqea Birinçi jahon uruşini qözğadi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin şahar Bosniya va Gertsegovina Sotsialistik Respublikasining poytaxti böldi va 1984-yilgi Qişki Olimpiya öyinlariga mezbonlik qildi.

1992-yil aprelidan 1996-yil fevraligaça, 1425 kun davomida şahar Bosniya uruşi paytida qamal qilindi; bu zamonaviy tarixdagi poytaxt qamallarining eng uzunidir. Uruşdan keyin şahar qayta qurilmoqda va Bosniya va Gertsegovinadagi eng tez rivojlanayotgan şahar hisoblanadi.

Sarayevo Bosniya va Gersegovina uçburçak şaklidagi hududining geometrik markaziga yaqin, dengiz sathidan 518 metr balandlikda joylaşgan. Şaharni ziç örmonli tepaliklar va beşta asosiy toğ örab turadi: Treskavitsa (2088 m), Byelaşnitsa (2067 m), Yahorina (1913 m), Trebeviç (1627 m) va Igman. Oxirgi törttasi 1984-yilgi Olimpiya öyinlariga mezbonlik qilgani uçun Sarayevoning Olimpiya toğlari deb ataladi.

Miljacka daryosi şarqdan ğarbga şahar markazi orqali oqib, ğarbda Bosna daryosi bilan qöşiladi. Bosna daryosining manbai Vrelo Bosne Ilidza yaqinida joylaşgan.

Şahar törtta munitsipalitetdan iborat: Sentar, Novi Grad, Novo Sarayevo va Stari Grad. Şahar maydoni 1041,5 kvadrat kilometr. Iqlimi manbalarda Köppen tasnifi böyiça okeanik (Cfb) yoki nam kontinental (Dfb) iqlimga yaqin deb tavsiflanadi; manbalarda örtaça yillik harorat uçun turliça raqamlar (10 °C va 11,1 °C) keltirilgan.

Manbalarda aholi soni turliça berilgan. Ingliz tilidagi maqolada şaharning ma'muriy çegaralarida 275 524 kişi, Sarayevo kantonida 413 593 kişi istiqomat qilişi aytilgan. Özbekça maqolada metropolitan hududida 555 210 kişi yaşaşi yozilgan. Rus tilidagi maqolada esa şahar aholisi 2020-yilda 343 000 kişi, 2013-yilgi ma'lumotga köra, milliy tarkibda bosniyaliklar 81 %, xorvatlar 5 %, serblar 4 % deb körsatilgan.

Sarayevoning yirik işlab çiqariş, ma'muriy va turizm sektorlari uni mamlakatning eng kuçli iqtisodiy rayoniga aylantiradi. Sarayevo kantoni mamlakat yalpi içki mahsulotining deyarli 25 foizini beradi. 1997-yilda Bosniya va Gertsegovina Markaziy banki oçilgan, 2002-yilda Sarayevo fond birjasi savdoni boşlagan.

Kommunistik davrda şaharda yirik sanoat bazasi bölgan, biroq bozor iqtisodiyotiga ozgina korxonalar moslaşa olgan. Hozirgi sanoat tamaki mahsulotlari, mebel, paypoq, avtomobil va aloqa uskunalarini öz içiga oladi. Şaharda BH Telecom, Bosnalijek, Energopetrol, Sarayevo tamaki fabrikasi va Sarayevo pivo zavodi joylaşgan.

2019-yilda Sarayevo kantoni eksporti taxminan 1 427 496 000 KM, importi esa taxminan 4 872 213 000 KM bölgan. Eksportning 20,55 foizi Germaniyaga töğri kelgan, importning eng katta uluşi (20,95 %) Xorvatiyadan kelgan. 2019-yilda örtaça sof iş haqi 1200 KM (613 yevro) bölgan.

Sarayevo mintaqada köngiloçar soha, ommaviy axborot vositalari, moda va san'at böyiça ta'sir körsatadigan madaniyat markazi hisoblanadi. Bir mahallada masjid, katolik çerkovi, pravoslav çerkovi va sinagoga joylaşgan. 2019-yil oktabrida şahar YuNESKOning ijodiy şahri deb belgilangan, şuningdek, dunyodagi kino şaharlaridan biri hisoblanadi. 2019-yilda Yevropa yoşlar olimpiadasi festivaliga mezbonlik qilgan, 2011-yilda esa 2014-yilgi Yevropa madaniyat poytaxti bölişga nomzod bölgan.

Şahar markazidagi eng katta yaşil hudud — Veliki park; uning pastki qismida Sarayevo bolalariga bağişlangan yodgorlik bor. Vrelo Bosne tabiiy yodgorligi sarayevliklar va sayyohlar uçun maşhur joy.