Malabo

Malabo (1973-yilgaça Santa-Isabel) — Ekvatorial Gvineyadagi şahar, Bioko orolining şimolida joylaşgan. U mamlakatning eng qadimgi şahri va sobiq poytaxti hisoblanadi.

1472-yilda portugaliyalik dengizçi Fernan du Po Bioko orolini topib, uni Formoza deb atagan; keyinroq orol kaşfiyotçi nomi bilan Fernando-Po deb ataldi. Portugaliya va Ispaniya örtasidagi şartnomalarga köra, orol Ispaniyaga ötgan. 1827-yilda Ispaniya britaniyaliklarga orolni qullar savdosiga qarşi kuraş uçun baza sifatida foydalanişga ruxsat bergan.

Ingliz ofitseri Uilyam FitsvilyamOuen hozirgi şahar örnida britaniya kemalari uçun baza qurdi. Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, Port-Klarens 1827-yil 25-dekabrda portugallarning avvalgi aholi punkti xarobalarida asos solingan; nomi Klarens gertsogi şarafiga berilgan. Bubi xalqi uni Ripoto («çet elliklar joyi») deb atagan. Ingliz tarafi tomonidan ozod qilingan qullarning avlodlari orolda qolib, boşqa muhojirlar bilan birga kreollar (fernandinolar) deb ataldi; ular ingliz va bantu tillari aralaşmasi — piçinglisda sözlaşadi.

Şaharning nomlanişi haqida manbalar farq qiladi. Özbekça Vikipediyada şaharga 19-asrning 20-yillarida inglizlar asos solgani, 1843-yilgaça Port-Klarens, undan keyin Santa-Isabel deb atalgani aytiladi. Rus va ingliz Vikipediyasiga köra, Ispaniya orol ustidan nazoratni 1855-yilda tiklagan va Port-Klarens qiroliça Izabella II şarafiga Santa-Isabel deb qayta nomlangan.

1968-yil 12-oktabrdan şahar mustaqil Ekvatorial Gvineya poytaxti böldi. 1973-yilda prezident Masias Nguema yevropaça joy nomlarini afrikaça nomlarga almaştiriş kampaniyasi doirasida şahar Malabo deb atala boşlandi. Rus va ingliz manbalariga köra, nom bubilarning oxirgi qirollaridan biri Malabo Lopelo Melaka şarafiga berilgan; özbekça manbada u mustamlakaçilarga qarşi qözğolon boşliği, qabila boşliği deb ta'riflanadi. Ispaniya orolni töliq egallaşi 1912-yilgaça davom etgan.

Materialarda poytaxt maqomi haqida ham turli ma'lumot bor: rus manbasiga köra, şahar 2026-yil 4-yanvarda poytaxt maqomidan mahrum etilgan, ingliz manbasida Syudad-de-la-Pas 2026-yil 2-yanvarda yangi poytaxt bölgani aytiladi. Hukumat idoralarining köçirilişi 2017-yil fevralida boşlangan.

Şahar Bioko orolining şimoliy sohilida, vulqon etagida joylaşgan. Janubda Konsul daryosi uning çegarasi bölib xizmat qiladi. Xalqaro aeroport markazdan ingliz manbasiga köra taxminan 9 km, rus manbasiga köra 7 km narida joylaşgan. Sohilda körfaz va burunlar bor, jumladan Afrika birligi burni va Yevropa burni.

Iqlim haqidagi ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi. Örtaça yillik harorat 25–25,4° atrofida. Yillik yoğin özbekça manbada taxminan 200 mm, rus manbasida 1900 mm, ingliz manbasida 1850 mm deb berilgan. Ingliz manbasi iqlimni tropik musson (Köppen Am) deb ta'riflaydi: dekabrdan fevralgaça nisbatan quruq fasl, martdan noyabrgaça uzoq yomğirli fasl.

Özbekça manbada aholi soni 40 mingdan ortiq deyilgan; ingliz manbasida 2018-yilda taxminan 297 ming kişi körsatilgan. Aholi nisbatan yoş: taxminan 45 foizi 15 yoşgaça, atigi 4 foizi 65 yoşdan katta. Şaharda ispan tili rasmiy til, piçinglis keng muloqot tili sifatida işlatiladi.

Malabo mamlakatning asosiy tijorat va moliya markazi. Gvineya qöltiğidagi port bölib, kakao, qahva va mevalar eksport qilinadi. Rus manbasiga köra, bu mintaqadagi eng çuqur suvli portlardan biri. Taxta tiliş, yoğoçsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, palma moyi va sovun işlab çiqariş mavjud. Savdo, ayniqsa sohil yaqinidagi neft quduqlarini işlatuvçi AQSh kompaniyalari kelganidan keyin, muhim örin tutadi.

Şaharda Ispaniya Madaniyat markazi (2003-yilda taşkil etilgan), Ispan-Gvineya madaniyat markazi (1950-yillarda qurilgan; arxiv, muzey va kutubxona), Zamonaviy san'at muzeyi va 1916-yilda qurilgan Milliy kutubxona bor. Hukumat idoralari va prezident saroyi şu yerda joylaşgan. Yaqin atrofda Piko-Bazile toği, Ilaçi şarşarasi, San-Antonio-de-Ureka va Sipopo kurorti joylaşgan. Maşhur Blek-Biç qamoqxonasi Konsul daryosining quyiliş joyida joylaşgan.