Jorjtaun

Jorjtaun (ingl. Georgetown) — Gayananing poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning iqtisodiy, ma'muriy va transport markazi bölib, Atlantika okeani sohilida, Demerara daryosining quyiliş joyida joylaşgan. Şahar «Karib dengizining boğ-şahri» deb ham ataladi.

Şaharning taşkil topgan yili va dastlabki nomi haqida manbalar bir xil fikrda emas. Özbekça Vikipediya va rus tilidagi Vikipediyaga köra, şaharga 1781 yilda gollandiyalik mustamlakaçilar asos solgan va u dastlab Stabruk (Stabroek) deb atalgan. Inglizça Vikipediyada esa 1748 yilda Demerara daryosi quyiliş joyida qorovul posti qurilgani, şahar 1782 yilda Gollandiyaning Demerara mustamlakasini fransuzlar qisqa muddat egallagan davrda taşkil etilgani, dastlabki nomi Longçamps bölgani va 1784 yilda Stabroek deb özgartirilgani aytiladi.

1812 yilda, Britaniya hukmronligi davrida, şahar Angliya qiroli Georg III şarafiga Jorjtaun deb qayta nomlandi. Inglizça manbaga köra, Stabroek nomi şaharning bir mahallasida saqlanib qolgan; 1842 yil 24 avgustda Jorjtaun rasmiy şahar maqomini oldi. 1831 yilda Berbis, Esekibo va Demerara mustamlakalari birlaştirilib, Britaniya Gvianasi taşkil etilgaç, Jorjtaun uning markazi böldi. 1945 yilda şaharda katta yonğin (Great Fire) sodir bölib, keng kölamli zarar yetkazgan.

1966 yil may oyida Gayana mustaqillikka erişgaç, Jorjtaun mustaqil davlat poytaxti deb e'lon qilindi.

Şahar Gayananing şimoli-şarqida, Atlantika okeani qirğoğida, Demerara daryosi quyiliş joyining şarqiy sohilida joylaşgan. Hudud tekis qirğoq tekisligidan iborat; şarq va janubda şakarqamiş dalalari, botqoqliklar va savannalar bor. Yer sathi baland dengiz suvi sathidan taxminan 2 m pastda bölgani uçun şahar dengiz töğoni va koker (şlyuz)lar bilan jihozlangan kanallar tizimi bilan himoyalanadi.

Iqlimi issiq, nam, subekvatorial. Oylik örtaça harorat +26 dan +28 °C gaça, yillik yoğin miqdori taxminan 2230–2250 mm (manbalarga köra). Şimoli-şarqiy passat şamollari haroratni yumşatadi.

2022 yilgi röyxatga köra, şahar aholisi 125 683 kişi. 2012 yilgi röyxatda 118 363 kişi qayd etilgan, 2002 yilda esa 134 497 kişi sanalgan. Çekka hududlar bilan birga aholi 250 ming kişidan oşadi, bu mamlakat aholisining qariyb uçdan biri.

Rus tilidagi manbaga köra, şaharda aholining qariyb yarmini hindistonlik muhojirlarning avlodlari taşkil etadi; inglizça manbada 2002 yilgi ma'lumotlarga köra aholining 53 foizi qora tanli/afrikalik, 24 foizi aralaş, 20 foizi hind millatiga mansub deb körsatilgan. Davlat tili — ingliz tili.

Jorjtaun — mamlakatning yirik porti. Çetga boksit, yoğoçtaxta, şakar, rom va boşqa mahsulotlar çiqariladi, çetdan ğalla va sanoat mollari keltiriladi. Şaharda oziq-ovqat (şakar, tamaki, pivo, un) va yoğoçsozlik sanoati korxonalari mavjud. Şahar mamlakat yalpi içki mahsulotining katta qismini beradi. Demerara daryosida okean kemalari taxminan 100 km yuqoriga kötarila oladi.

Şahardan 41 km janubda Çeddi Jagan xalqaro aviatsiya bekati (sobiq Timeri) joylaşgan.

Şahar töğri burçakli köçalar tarmoğiga ega, Gollandiya va Britaniya mustamlaka davri me'morçiligi bilan ajralib turadi. Eng maşhur obidalardan biri — yoğoçdan qurilgan Avliyo Georgiy sobori (1892), u dunyodagi eng katta yoğoç soborlardan biri hisoblanadi. Şuningdek, Stabroek bozori, şahar ratuşasi (1889), Viktoriya sud binosi (1887), parlament binosi (1829–1834), Jorjtaun mayoği va 1923 yilda qurilgan kenotaf bor.

Şaharda Gayana Milliy muzeyi, Milliy kutubxona, botanika boği, hayvonot boği va 1957 yilda oçilgan Gayana teatr gildiyasi joylaşgan. Gayana universiteti 1963 yilda asos solingan. Şimoliy qismda Wai-Wai hindulari qurgan Umana Yana inşooti 2010 yilda yonib ketgan va 2016 yilda qayta tiklangan. Jorjtaun 1981, 1988 va 1994 yillarda CaribeBasket basketbol turnirini ötkazgan.