Nayrobi

Nayrobi — Keniyaning poytaxti va eng yirik şahri, Şarqiy Afrikadagi yirik iqtisodiy markaz. Şahar Keniyaning markaziy-janubiy qismida, ekvator yaqinida joylaşgan.

Şahar örnida avval botqoqlik bölgan. Nayrobiga 1899-yilda Uganda temir yöli qurilişi paytida asos solingan: bu yerda temir yöl uçun ta'minot bekati barpo etilgan va u tez orada temir yöl boş qarorgohiga aylangan. Inglizça Vikipediya şaharning taşkil etilgan yilini 1898 deb körsatadi, temir yöl esa 1899-yil 30-mayda yetib kelgan. Joy balandligi, marea sovuqroq iqlimi va suv ta'minoti tufayli tanlangan. Nomi maasay tilidagi «sovuq suvlar» ma'nosidagi iboradan olingan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1900-yilda vabo (bubon ölati) avj olgaç, posyolka butunlay yoqilib, qayta qurilgan. 1905-yilda (inglizça manbada — 1907-yilda) Nayrobi Mombasaning örniga Britaniya Şarqiy Afrika protektoratining poytaxti böldi. 1919-yilda şaharga munitsipalitet maqomi berildi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin şaharning kengayişi maasay va kikuyu xalqlarining noroziligini keltirib çiqardi; bu 1950-yillardagi Mau-Mau qözğolonigaça olib keldi. 1963-yilda Keniya mustaqillikka erişgaç, Nayrobi yangi respublika poytaxti böldi. Şaharning tez ösişi infratuzilmaga bosim ötkazdi, elektr va suv uzilişlari tez-tez bölib turdi.

1998-yil avgustda AQSH elçixonasi Al-Qoida tomonidan portlatildi; bu joyda yodgorlik boği barpo etilgan. 2013-yil sentyabrda Westgate savdo markaziga hujum bölib, rus tilidagi Vikipediyaga köra 67 kişi halok bölgan.

Şahar 696 km² maydonni egallaydi va Kampala hamda Mombasa şaharlari oraliğida joylaşgan. U Rift vodiysining şarqiy çetiga yaqin bölgani uçun vaqti-vaqti bilan kuçsiz zilzilalar böladi. Ğarbda Ngong tepaliklari, şimolda Keniya toği, janubi-şarqda Kilimanjaro joylaşgan. Nayrobi daryosi Ati daryosiga quyiladi. Şahar markazi — Markaziy işbilarmonlik tumanidagi Siti-skver maydoni.

Iqlimi Kyoppen tasnifi böyiça subtropik toğli iqlim. Manbalarda şahar balandligi turliça berilgan: 1700 m (özbekça), 1661 m va 1600 m dan yuqori (rusça), 1795 m (inglizça).

Özbekça Vikipediyaga köra, 1998-yilda aholi 2,07 mln kişi edi. Rusça Vikipediyada 2019-yilgi röyxatga oliş böyiça 4,39 mln kişi körsatilgan. Inglizça Vikipediyada 2026-yil uçun 5,6 mln (metropoliten hudud — 15,95 mln) berilgan. Nayrobi katolik arxiyeparxiyasining markazi.

Nayrobi — mamlakatning savdo-sanoat va moliya markazi. Bu yerda Nayrobi fond birjasi joylaşgan; u Afrikada savdo hajmi böyiça törtinçi örinda turadi. Şaharda BMTning ofislari, xalqaro kompaniyalarning mintaqaviy vakolatxonalari bor. Oziq-ovqat, charm-poyabzal, töqimaçilik, metallsozlik, kimyo, qoğoz, şişa va sement sanoati korxonalari faoliyat yuritadi. Nayrobi temir yöl va şosse yöllari tuguni, aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Nayrobida Milliy universitet, Milliy muzey, Sorsbi badiiy galereyasi, Milliy teatr va kutubxona bor. Şahar hududida Nayrobi milliy boği joylaşgan; unda 400 dan ortiq hayvon va quş turi yaşaydi. Rusça Vikipediyaga köra, şahar ba'zan «jahon safari poytaxti» deb ataladi. Yirik muzeylar qatorida Keniya Milliy muzeyi, Temir yöl muzeyi va Karen Bliksen muzeyi bor. Kibera — Şarqiy Afrikadagi eng katta kambağal mahalla, Karen esa badavlat çekka hudud sifatida tilga olinadi.