South Tarawa

South Tarawa (gilbert tilida Tarawa Teinainano) — Kiribati Respublikasining poytaxti va markazi, mamlakat aholisining yarmidan köpi şu yerda yaşaydi. U Tarawa atollidagi orollar zanjiridan iborat.

Tarawa oroli Kiribati mifologiyasi va madaniyatida markaziy örin tutadi. Biroq 1895-yilda u Gilbert va Ellis orollari protektoratining mustamlaka hukumati joyi etib tanlanguniga qadar South Tarawadagi hayot boşqa orollardagidan deyarli farq qilmagan. 1906-yildan 1942-yilgaça koloniya ma'muriyati Ocean Islandda joylaşgan. Gilbert orollarini yaponlar egallagani sababli keyin Funafutiga köçgan va 1946-yilda Tarawaga qaytgan. Betio Tarawa jangi bölgan joy hisoblanadi.

South Tarawa — Tarawa atollidagi orolçalar zanjiri: şimolda Tarawa lagunasi (eng katta çuqurligi 25 metr), janubda Tinç okeani (4000 metrgaça çuqurlik). Orol laguna çökindilaridan hosil bölgan. Orolçalar hozir damba (yöl töğon)lar bilan boğlanib, bitta uzun orolçani taşkil etadi. Hududning aksari dengiz sathidan 3 metrdan past, örtaça eni atigi 450 metr; eng baland nuqta — Eita (3 metr). Şu sababli hudud tabiiy ofatlarga juda zaif; toşqinlar va tuproq şörlanişi çuçuk suv zaxirasiga xavf solmoqda.

Iqlimi — tropik yomğirli örmon iqlimi (Köppen: Af), yil böyi issiq va nam. Qayd etilgan eng yuqori harorat 35 °C, eng past 21 °C. Yoğingarçilik El-Nino–Janubiy tebranişga qarab özgaradi.

Çuçuk suv manbai — marjon toğ jinslaridagi sayoz çuçuk suv linzasi. Bonriki va Buota linzalari suv zaxirasi deb e'lon qilingan, ularning umumiy barqaror hosildorligi kuniga 1300 m³. Tarmoq holati yomon, şu sababli har bir qişloqqa suv har ikki kunda taxminan 2 soat beriladi. Sanitariya tizimida yuviş uçun şör suv işlatiladi.

Rasmiy maydoni 15,76 km². Foydalanib bölmaydigan joylar (suv zaxirasi, uçiş-qöniş yölagi, damba, Temwaikudagi botqoq yerlar) çiqarilsa, maydon taxminan 10 km² böladi.

1978-yilgi röyxatda aholi 17 921 kişi edi. 1979-yilda mustaqillikdan keyin u uç baravardan köp oşib, 2020-yilda 63 439 kişiga yetdi. Rusça Vikipediyada 2010-yil uçun 50 182 kişi körsatilgan; inglizça Vikipediyada 2026-yil uçun taxminiy aholi 73 073 kişi deyilgan. Butun hudud şaharlaşgan va Tanaeadan Betiogaça deyarli uzluksiz aholi punktini taşkil qiladi.

Ziçlik: rasmiy maydon böyiça 3184 kişi/km² (rusça manba, 2010), foydalaniş mumkin bölgan yer böyiça 4905 kişi/km² (inglizça manba). Örtaça xonadon 7,3 kişidan iborat, köp qavatli binolar kam. Yerning köp qismi asl oilalarga (kain Tarawa) tegişli; yer nizolari va noqonuniy joylaşiş keng tarqalgan. Betioda nafas yöllari infeksiyalari, diareya va dizenteriya köp uçraydi.

Mahalliy boşqaruvda 1972-yilda John Hilary Smith tomonidan tuzilgan ikki bölinma bor: Betio şahar kengaşi va Bairikidan Tanaeagacha bölgan Teinainano şahar kengaşi (teinainano — «maçta pasayişi», atollning yelkanga öxşaşiga işora).

South Tarawa — Kiribatining iqtisodiy markazi: asosiy port, aeroport va davlat hamda xususiy korxonalarning köpçiligi şu yerda. Betioda taşqi orollardan keltirilgan kopra qayta işlanib, kopra moyi eksport qilinadi. Tuna baliqini qayta işlovçi zavod ham bor. Import eksportdan ança köp; köp xonadonlar davlat işi va çet eldagi qarindoşlar yuborgan pulga tayanadi. 2010-yilda şahardagi 15 yoşdan oşgan kattalarning atigi 34 foizi pul evaziga işlagan.

Betio — Tarawa jangi bölgan joy. Bairikida Davlat uyi, vazirliklar va xorijiy elçixonalar, Teaoraerekeda Tinç okeani janubi universiteti kampusi va Rim-katolik yeparxiyasi, Amböda Parlament, Nawerewereda Tungaru markaziy kasalxonasi joylaşgan. Bikenibeuda Bahoiylarning Milliy Ruhiy Assambleyasi, Eitada oxirgi zamon avliyolari Iso Masih çerkovi, Antebukada Kiribati Birlaşgan çerkovi bor. Şuningdek Bairiki milliy stadioni, Bonriki xalqaro aeroporti va Te Umanibong eslatilgan. Bonriki aeroportiga Fiji Airways Nadidan haftada ikki marta uçadi.