Priştina

Priştina (albança: Priştinë; serbça: Priština) — Kosovoning poytaxti va eng yirik şahri. U şu nomli munitsipalitet va okrugning ma'muriy markazi hisoblanadi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, qadimda hudud Dardaniya podşoligi tarkibida bölgan; antik davr merosi Ulpiana şahri bilan boğliq. Rus Vikipediyasida Ulpiana mil. 2-asrda asos solingan Rim mustamlakasi, 6-asrda esa imperator Yustinian şarafiga Yustiniana Sekunda deb qayta nomlangani, 6–7-asrlar çegarasida slavyanlar istilosi paytida vayron bölgani aytiladi.

Priştina nomi bilan dastlabki yozma eslatma haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: rus Vikipediyasida şahar 892-yilda birinçi marta tilga olingani, hozirgi nomi bilan 1342-yildan ma'lum ekani yoziladi; ingliz Vikipediyasida esa nom bilan birinçi tarixiy eslatma 1315–1318-yillardagi Banjska xrisovuliga oid ekani, 1342-yilda qişloq sifatida qayd etilgani körsatiladi. 14-asrda hudud Serbiya davlati tarkibida bölgan. 1389-yilda şahardan şimoli-ğarbda Kosovo maydoni jangi bölgan.

Usmonlilar hukmronligi davrida Priştina qişloqdan hudud uçun muhim şahar markaziga aylangan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 1455-yilda unda 300 xonadon bölgan, keyingi asrda esa Novo Brdo yaqinidagi qulay örni tufayli konçilik va savdo markaziga aylangan. 1878-yilgi Prizren ligasidan söng Kosovo viloyatining markazi Priştinaga köçirilgan (1879–1888); şu davrda bosmaxona keltirilgan va hozirgi Kosovo muzeyi binosi (1885) qurilgan.

1912-yil oktabrda şaharni Serbiya qöşinlari egalladi. Birinçi jahon uruşida Bolgariya tomonidan bosib olindi, 1918-yilda Yugoslaviya tarkibiga qaytdi. Ikkinçi jahon uruşida Italiya boşqaruviga ötdi, 1943-yilda nemislar bosib oldi; 1944-yil 21-oktabrda ozod qilindi. Poytaxt maqomi borasida manbalar farq qiladi: rus Vikipediyasi 1974-yilda Kosovo avtonom viloyatining poytaxti bölganini, ingliz Vikipediyasi 1948-yilda şu maqomga tanlanganini yozadi. 1999-yil boşida mojaro paytida şahar jiddiy zarar kördi; 1999-yil 12-iyundan 2003-yilgaça Slatina aeroporti Rossiya qöşinlari nazoratida böldi. 2008-yildan Priştina Kosovo Respublikasining poytaxti.

Priştina Kosovoning şimoli-şarqiy qismida, Goljak toğlari yaqinida joylaşgan. Şahardan janubdagi Şar toğlarini köriş mumkin. Ingliz Vikipediyasiga köra, şahar mamlakat markazida joylaşgani uçun u yerning iqtisodiy va savdo markaziga aylangan.

Rus Vikipediyasida aholi soni 198 ming kişi, asosan albanlar (2011-yilda 97,77 %) deb körsatilgan. Özbek Vikipediyasida 1990-yillar örtalari uçun 108 ming kişi yoziladi. Şahar aholisining köpçiligi albanlar bölib, ular özlarini geg lahjasida «priştinali» deb ataydi.

Priştina Kosovoning iqtisodiy, moliyaviy va savdo markazi. Özbek Vikipediyasiga köra, şaharda töqimaçilik, oziq-ovqat, keramika va maşinasozlik korxonalari bor, gilam töqiş va rangli metallardan buyumlar yasaş rivojlangan. Yaqin atrofda qönğir kömir va qörğoşin-rux konlari topilgan, yirik energetika-kimyo kombinati işlaydi. Priştina aeroporti mamlakatdagi eng yirik aeroport; avtomobil yöllari (R 6, R 7) şaharni Albaniya va Şimoliy Makedoniya bilan boğlaydi.

Şaharda universitet mavjud. Usmonlilar davridan qolgan kam sonli yodgorliklardan biri — Priştinaning Katta hammomi. 1885-yilda qurib bitkazilgan bino hozir Kosovo muzeyi hisoblanadi. Şahar yaqinidagi Gracanitsa monastiri 1315-yilda qirol Stefan Milutin tomonidan asos solingan. Priştina 2030-yilgi Örta yer dengizi öyinlariga mezbonlik qiladi.