Gavana

Gavana (ispança: La Habana) — Kubaning poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hamda La Habana provinsiyasining ma'muriy markazi hisoblanadi.

Gavanaga asos solinişi yili manbalarda turliça körsatilgan. Özbekça Vikipediyada şahar 1515-yilda asos solingan deyiladi, rusça Vikipediyada — 1519-yil 16-sentabrda, inglizça Vikipediyada esa 1514-yilda Diego Velaskes asos solgan, hozirgi joyda şahar 1519-yilda vujudga kelgan deyiladi. Inglizça manbaga köra, dastlabki joy orolning janubiy sohilida bölgan, lekin muvaffaqiyatsiz çiqqan; keyin şahar şimoliy sohilga köçirilgan va San-Kristobal-de-la-Habana deb atalgan.

Gavana Ispaniyaning Amerikadagi mustamlakaçilik imperiyasi uçun muhim joy bölgan. Inglizça manbaga köra, şahar 1555-yilda fransuz korsari Jak de Sor hujumida yondirilgan, 1592-yil 20-dekabrda qirol Filipp II unga şahar unvonini bergan. Özbekça manbada 1592-yildan şahar va Ispaniya gubernatorining qarorgohi ekani aytilgan. Rusça manbada 1563-yilda Gavana Kuba mustamlakasining ma'muriy markaziga aylangani, inglizça manbada esa 1552-yilda orolning poytaxti bölgani yoziladi.

1762-yilda şaharni inglizlar bosib oldi; 1763-yilgi Parij tinçlik şartnomasiga köra Gavana Ispaniyaga qaytarildi (inglizça va rusça manbalarga köra, Florida evaziga). Özbekça manbaga köra, 18–19-asrlarda Gavana Antil orollaridagi qullar bozorining yirik markazi bölgan. 1728-yilda universitet oçilgan. Inglizça manbada 1837-yilda Gavana va Bexukal oraliğida mamlakatdagi birinçi temir yöl qurilgani, 1863-yilda şahar devorlari buzilgani aytiladi. 1898-yilgi Ispaniya–Amerika uruşidan keyin Ispaniya Kubaga bölgan suverenitetdan voz keçdi, 1902-yildan Gavana mustaqil Kuba Respublikasining poytaxti böldi.

Rusça manbaga köra, 1959-yilgi Kuba inqilobidan keyin şaharda quriliş avj oldi: şu yili Gavana-del-Este turar joy rayoni qurila boşlandi, 1962-yilda Fanlar akademiyasi oçildi.

Gavana Kuba orolining şimoli-ğarbida, Meksika qöltiği sohilida joylaşgan. Inglizça manbaga köra, şahar asosan körfazdan ğarb va janub tomonga çözilgan; körfaz tor kiriş yöli orqali ulanadi va uçta asosiy portga bölinadi. Almendares daryosi şaharni janubdan şimolga kesib ötadi. Maydoni taxminan 728 km².

Rusça manbaga köra, iqlim tropik: yanvarda örtaça harorat taxminan +25 °C, iyulda taxminan +29 °C; quruq mavsum noyabrdan aprelgaça, maydan oktyabrgaça esa kuçli yomğirlar yoğadi. Yillik yoğin miqdori taxminan 1500 mm.

Aholi soni manbalarda turliça: özbekça manbada 2,1 million (2012), rusça manbada 2 492 618 (2022), inglizça manbada 2 142 939 (2021), şuningdek, 2024-yil oxirida rasmiy aholi 1 749 964 gaça kamaygani aytiladi. Rusça manbaga köra, şahar Kuba aholisining taxminan 21 foizini taşkil etadi; davlat tili — ispan tili. Rusça manbada aholining yetti-sakkiz uluşi ispan köçmançilari avlodlari ekani, katolik dini eng keng tarqalgani qayd etilgan.

Gavana mamlakatning eng yirik transport tuguni. Özbekça manbaga köra, port orqali Kuba importining 3/5 qismi va eksportining 1/4 qismi ötadi, şahar mamlakat sanoat mahsulotining qariyb yarmini beradi. Töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati rivojlangan; tikuvçilik, metallsozlik, kema remonti, kimyo, pölat quyiş, avtoremont va neftni qayta işlaş korxonalari ham bor. Janubi-ğarbda José Martí xalqaro aeroporti joylaşgan.

Gavanada universitet, Fanlar akademiyasi, institutlar, kutubxonalar va teatrlar bor. Yirik binolari orasida Milliy kapitoliy va “Gavana Libre”, “Gavana Rivyera” mehmonxonalari bor. Rusça manbaga köra, şaharning tarixiy markazi mustamlakaçilik davri qiyofasini saqlab qolgan va diqqatga sazovor joylari YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan (rusça manbada 1984-yil, inglizça manbada Eski Gavana uçun 1982-yil). Ular orasida La-Real-Fuersa qal'asi (1583), Santa-Klara monastiri (1644), Gavana şahar hokimiyati binosi (1792) bor. Şaharda Milliy muzey, Mustamlaka muzeyi, Xose Marti uy-muzeyi, Inqilob muzeyi va Ernest Xeminguey uy-muzeyi kabi muzeylar faoliyat yuritadi. Xabanera raqsi şahar nomidan olingan.