Antananarivu

Antananarivu (fransuzça: Tananarive, qisqaça Tana) — Madagaskarning poytaxti va Analamanga mintaqasining ma'muriy markazi. Şahar orolning markaziy qismida, baland platoda joylaşgan.

Antananarivu 17-asr 1-yarmida bunyod etilgan. Inglizça manbaga köra, şahar taxminan 1610-yilda yoki 1625-yilda taşkil topgan (ma'lumotlar turliça). Merina qiroli Andriandzaka (Andrianjaka) Analamanga tepaligidagi vazimba aholisini siqib çiqarib, bu yerda öz poytaxtini barpo etgan. Rus tilidagi manbada şahar Imerina qiroli Andriandzaka tomonidan Analamanga tepaligida asos solingani aytiladi. Ingliz manbasiga köra, joy dastlab Analamanga («Moviy örmon») deb atalgan, qirol Andriamasinavalona davrida (1675–1710) esa Antananarivu deb nomlangan. Nomi malagasi tilida «ming qişloq» (rus manbasi) yoki «Mingning şahri» (ingliz manbasi, Andriandzaka askarlari şarafiga) ma'nosini bildiradi.

1710-yilda Imerina tört qismga bölinib ketgaç, Antananarivu janubiy qismning poytaxti bölgan. 1794-yilda qirol Andrianampoinimerina uni yagona Imerina qirolligi poytaxti sifatida tikladi. Keyinçalik şahar Madagaskar qirolligining poytaxti böldi. 1825-yilda qiroliça Ranavalona I farmoni bilan toş quriliş taqiqlangan; 1867-yilda qiroliça Ranavalona II toş va ğişt bilan qurişga ruxsat bergan (ingliz manbasi).

Fransiya qöşinlari şaharni 1894–1895-yillarda egalladi (manbalarda yil turliça: özbek manbasida 1895, ingliz manbasida 1894-yil sentabr; rus manbasida nom 1896-yildan Tananarive bölgani aytiladi). Şahar Fransiya mustamlakasining ma'muriy markazi böldi. 1960-yil iyundan mustaqil Malagasiya Respublikasining, 1975-yildan Madagaskar Demokratik Respublikasining poytaxti böldi; rus manbasiga köra, 1992-yil sentabrdan Madagaskar Respublikasi poytaxti.

Şahar Madagaskar orolining markaziy qismida, Baland platoda joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi manbalarda har xil keltirilgan: 1240–1470 m (rus manbasi), 1280 m (ingliz manbasi). Şahar uçta tepalikda joylaşgan bölib, ular tunnel va zinapoyalar bilan boğlangan. Eng baland joyda Rua qirol qarorgohi joylaşgan, Anosi köli atrofida zamonaviy ma'muriy binolar bor.

Iqlimi mutadil va yumşoq. Nam fasl oktyabrdan aprelgaça, quruq fasl maydan sentyabrgaça davom etadi.

Özbek manbasida aholisi 802 ming kişi (1990) deb berilgan. Rus manbasida 2021-yil ma'lumotiga köra 2 610 018 kişi, ingliz manbasida esa 2018-yilgi röyxatga köra 1 274 225 kişi körsatilgan; şahar atrofi bilan aholi uç million kişiga yaqinlaşadi. Aholining köpçiligini merina xalqi taşkil etadi; şaharda Madagaskarning barça 18 etnik guruhi hamda xitoy, hind, yevropa va boşqa kelib çiqişdagi aholi yaşaydi.

Antananarivu mamlakatning iqtisodiy, moliyaviy, ma'muriy va savdo markazi. Sanoati oziq-ovqat (göşt konservalaş, şoli oqlaş), charm, tikuvçilik, yoğoçsozlik, poligrafiya korxonalaridan, şuningdek avtomobil yiğiş zavodi va quriliş materiallari işlab çiqarişdan iborat. Şahar temir yöl va avtomobil yöllari tuguni: Tuamasina porti, Ansirabe va Ambatondrazaka bilan temir yöl orqali boğlangan. Ivato xalqaro aeroporti bor.

Şaharda Madagaskarning asosiy oliy öquv yurtlari, ilmiy muassasalari, kutubxona va muzeylari joylaşgan: Malagasiya Fanlar akademiyasi (1902-yildan), Antananarivu universiteti (1961-yildan), Milliy kutubxona, Milliy arxiv, Rua qarorgohidagi Tarix muzeyi (1897-yildan), San'at va arxeologiya muzeyi. Xira Gasi xalq teatri tomoşalari ötkaziladi. Rasadxona hamda Tsimbazaza botanika va zoologiya boği bor.

Ingliz manbasi şahardagi diqqatga sazovor joylar sifatida qayta tiklangan qirol saroylari, Andafiavaratra saroyi, Rainiharo maqbarasi, Mahamasina stadioni, Anosi köli va 19-asrdagi tört şahid çerkovini sanaydi.