Kuala Lumpur

Kuala Lumpur — Malayziyaning poytaxti, eng köp aholili şahri va federal hududi. Şahar mamlakatning iqtisodiy, moliyaviy, savdo va madaniy markazlaridan biri hisoblanadi.

Şaharning nomi malay tilidagi kuala («daryo quyilişi») va lumpur («loy») sözlaridan olingan, ya'ni «loyqa quyiliş» ma'nosini bildiradi. Nomning kelib çiqişi haqida boşqa taxminlar ham bor, ammo ular anekdotlardan boşqa aniq dalilga tayanmaydi.

Şaharning asos soliniş vaqti manbalarda turliça beriladi. Özbekça Vikipediyada u 19-asrning 80-yillarida qalay qazuvçi konçilar qişloqlari örnida bunyod etilgani aytiladi. Rusça va inglizça Vikipediyada esa 1857-yil körsatiladi. Inglizça manbaga köra, Klang boşliği Raja Abdulla xitoylik konçilarni qalay konlarini oçiş uçun bu hududga yuborgan. Biroq bu yerda 1820-yillardayoq aholi punktlari bölgani ehtimol, deyiladi.

Şahar 1880-yilda Salangor ştatining poytaxtiga aylangan. Rusça va inglizça manbalarga köra, bu maqom 1978-yilgaça saqlangan. 1880-yillarda Britaniya rezidenti Frank Svettenxem şaharni qayta qurişga rahbarlik qildi. 1884-yilda binolarni ğişt va çerepitsadan quriş talab qilindi. Kuala Lumpur va Klang örtasidagi temir yöl 1886-yilda qurib bitkazildi. Aholi 1884-yildagi 4500 kişidan 1890-yilda 20 000 kişiga ösdi.

1942-yil yanvarida şaharni Yaponiya armiyasi bosib oldi; yaponlar 1945-yil avgustida çiqib ketdi. 1946–1957-yillarda şahar Britaniya mustamlakasining ma'muriy markazi edi. 1957–1963-yillarda mustaqil Malayya Federatsiyasining, 1963-yildan Malayziyaning poytaxti. Rusça manbaga köra, şahar 1972-yil 1-fevraldan siti maqomiga, 1974-yildan federal hudud maqomiga ega böldi. Inglizça manbaga köra, federal hukumatning ijroiya va sud organlari 1999-yil boşida Putrajayaga köçirilgan.

Şahar Malakka yarim orolining janubi-ğarbida, toğlar bilan öralgan vodiyda, Klang va Gombak daryolari qöşilgan joyda joylaşgan. Maydoni 243 km². Iqlimi tropik, nam, yil davomida issiq. Yillik yoğin miqdori özbekça manbada örtaça 2440 mm, rusça manbada 2627 mm deb berilgan. Örtaça yillik harorat özbekça manbada 28,2° ga teng.

Aholi soni 2000-yilda 1,3 mln kişi, 2020-yilda 1 982 112 kişi, inglizça manbada keltirilgan 2026-yil ma'lumotiga köra 2 111 536 kişi. Katta Kuala Lumpur aglomerasiyasida (Klang vodiysi bilan) 2024-yilda 8,81 mln kişi yaşagan. Milliy tarkibi (rusça manba): malaylar — 62%, xitoylar — 22%, tamillar — 7%, malayalilar — 3%, telugular — 2%, bengallar — 1%, boşqa guruhlar ham bor.

Kuala Lumpur — muhim savdo, sanoat va moliya markazi hamda transport tuguni. Şaharda va uning atrofida kauçukni qayta işlaş, palma moyi va boşqa oziq-ovqat, avtomobil yiğiş, elektrotexnika va elektronika, metall buyumlar hamda töqimaçilik korxonalari işlaydi. Şahar yaqinida qalay va toğ kömiri qazib olinadi. Bu yerda Bank Negara Malaysia (markaziy bank), köplab yirik banklar, fond (1978-yildan) va tovar (1980-yildan) birjalari joylaşgan.

Şaharda yengil metro (LRT), monorels va şahar atrofi poyezdlari qatnaydi; asosiy temir yöl tugun — KL Sentral vokzali. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti Sepangda (1998). Ğarbdagi Klang porti Malayziya savdo aylanmasining taxminan 60 foizini ta'minlaydi.

Şaharda Malayya universiteti, Texnologiya universiteti, Milliy muzey, Milliy badiiy galereya va Malayziya Milliy kutubxonasi bor. 1986–2004-yillarda har ikki yilda xalqaro poeziya oqşomlari ötkazilgan. Kuala Lumpur YUNESKO tomonidan 2020-yilgi Jahon kitob poytaxti deb e'lon qilingan. Inglizça manbaga köra, 2019-yilda Mastercard reytingida dunyoning eng köp taşrif buyuriladigan şaharlari orasida 6-örinni egallagan.

Asosiy diqqatga sazovor joylar: Petronas minoralari, Menara Kuala Lumpur teleminorasi (421 m), Mustaqillik maydoni, Sulton Abdul Samad binosi, Petaling köçasi (Xitoy mahallasi), Bukit Bintang savdo rayoni, Markaziy bozor, Milliy masjid va Jamek masjidi. Mustaqillik maydoni atrofidagi binolar 19-asr oxiri – 20-asr boşida neomavritan uslubida qurilgan. Şaharda Mariamman ibodatxonasi ham saqlangan.