Putrajaya

Putrajaya (malayça: Wilayah Persekutuan Putrajaya) — Malayziyaning ma'muriy markazi va federal hududi. Hukumat 1999-yilda gavjumlik va tirbandlik sababli Kuala-Lumpurdan Putrajayaga köçirilgan, milliy sud hokimiyati esa 2003-yilda köçgan. Konstitutsiyaga köra Malayziyaning milliy poytaxti Kuala-Lumpurligiça qoladi.

Hozirgi şahar joyi dastlab Prang Besar deb atalgan. U 1921-yilda Birinçi jahon uruşi iştirokçisi bölgan britaniyalik faxriylar tomonidan kauçuk plantatsiyasi sifatida taşkil etilgan. 1980-yillar oxirida federal hukumat Kuala-Lumpurda tarqoq joylaşgan vazirliklarni yagona ma'muriy markazga birlaştirişni közladi. Pahang ştatidagi Janda Baik ham muqobil joy sifatida körib çiqilgan, biroq Prang Besar Kuala-Lumpur markazi va rejalaştirilgan Kuala-Lumpur xalqaro aeroporti örtasida joylaşgani uçun tanlangan. Federal hukumat Selangor ştatidan taxminan 4580 gektar yer sotib olgan.

Şaharni Mahathir Mohamad va Kuala-Lumpur meri Elyas Omar öylab topgan. Quriliş 1995-yil avgustida boşlangan; taxminiy qiymati 8,1 milliard AQSH dollari. 1997-yilgi Osiyo moliyaviy inqirozi qurilişni birmunça sekinlaştirgan. Boş vazir devoni 1999-yilda köçgan, aksar davlat xizmatçilari 2000–2005-yillarda köçib ötgan. 2002-yilda KLIA Transit liniyasi orqali şaharga temir yöl yetib kelgan. 2001-yil 1-fevralda Putrajaya Kuala-Lumpur (1974) va Labuandan (1984) keyin Malayziyaning uçinçi federal hududi sifatida rasman taşkil etilgan.

Nomi Malayziyaning birinçi boş vaziri Tunku Abdul Rahmon Putra şarafiga qöyilgan: sanskritça putra — «şahzoda» yoki «öğil», jaya — «muvaffaqiyat» yoki «ğalaba». Nom 1994-yil oxirida qabul qilingan. Özbekça va rusça Vikipediyada taşkil etilgan sana 1995-yil 19-oktyabr deb körsatilgan, inglizça Vikipediyada esa rasmiy federal hudud maqomi 2001-yil 1-fevralda berilgani aytiladi.

Putrajaya Malayziya yarimorolining ğarbiy sohilida, Selangor ştati içidagi anklav bölib, Kuala-Lumpurdan taxminan 20 km janubda joylaşgan. Maydoni 4931 gektar (49,31 km²) bölib, 20 ta uçastka (presint)ga bölingan. Markaziy qismi — Nusa Perdana (Core Island) — vazirliklar, sudlar va tantanali xiyobonlarni öz içiga oladi. Hududning qariyb 40 foizi boğlar, suv havzalari va kökalamzor joylarga möljallangan; Putrajaya köli va botqoqliklar 575 gektarni egallaydi.

Aholi soni 2010-yilda 68 361, 2020-yilda 109 202, 2025-yilda taxminan 125 200 kişi bölgan. Özbekça va rusça Vikipediyada 2009-yil uçun 55 ming kişi körsatilgan. Aholi ziçligi har kvadrat kilometrga örtaça 2539 kişi. Aholi yoş: 2025-yilda 0–14 yoşdagilar 33,2 foiz, 15–64 yoşdagilar 65,0 foiz, 65 yoş va undan kattalar 1,8 foiz. 2020-yilda aholining 97,2 foizi musulmon, 1,1 foizi hindu, 0,8 foizi xristian, 0,5 foizi buddist bölgan.

Iqtisodiyot asosan davlat boşqaruvi va xizmatlarga tayanadi. 2023-yilda işçi kuçi 58 600 kişi, işsizlik darajasi 0,8 foiz bölgan. 2022-yilgi sörovga köra, uy xöjaligining örtaça oylik daromadi (median) 10 056 ringgit. Yirik savdo markazlari orasida Alamanda Putrajaya va Ayer@8 bor.

Muhim obyektlar: Perdana Putra (Boş vazir devoni), Putra masjidi, Tuanku Mizan Zainal Abidin masjidi, Putra köprigi, Mingyillik monumenti, Qahramonlar maydoni, Putrajaya botanika boği (Malayziyadagi eng katta botanika boği, 92 gektardan ortiq) va Putrajaya kölidagi sayrlar. Davlat binolarining köpçiligida arabeska, fors va Örta Osiyo uslublariga xos islomiy naqşlar qöllangan. 2001-yilda Putrajaya bayroği tasdiqlangan.