Port-Lui

Port-Lui (fransuzça: Port-Louis) — Mavrikiyning poytaxti, eng yirik şahri va asosiy dengiz porti. U Hind okeani sohilida joylaşgan, mamlakatning siyosiy, moliyaviy va madaniy markazi hisoblanadi.

Manbalar şahar tarixining boşlanişini turliça bayon qiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi Port-Lui örnidagi port gollandiyalik dengizçilar tomonidan 1638-yildan keçiktirmay asos solingan va Nordt-Vester-Haven («Şimoli-ğarbiy port») deb atalgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada gollandlar bu joydan 1606-yildan port sifatida foydalanganlari va uni «Toşbaqalar porti» deb atagani aytiladi. Özbekça Vikipediyada şaharga 1736-yilda asos solingani yozilgan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, 1736-yilda frantsuzlar davrida port mustamlakaning ma'muriy markaziga aylangan; rus tilidagi manbada bu sana 1735-yil deb körsatilgan. 1722-yildan orol Fransiya Ost-Hind kompaniyasi nazoratida bölgan. Port Yevropa va Osiyo örtasida Yaxşi Umid rasi atrofidan ötgan frantsuz kemalari uçun ta'minot bekati bölgan, bu yerda yangi kemalar ham qurilgan. Şahar Fransiya qiroli Lyudovik XV şarafiga nomlangan. Gubernator Bertran-Fransua Mae de Laburdone şahar rivojiga hissa qöşgan.

Napoleon uruşlari davrida Mavrikiyni inglizlar egalladi; rus tilidagi manbaga köra, 1814-yildan Port-Lui Britaniya mustamlakasining poytaxti böldi. 1833-yilda Britaniyada qullik bekor qilingaç, şakarqamiş plantatsiyalariga Hindistondan yollanma işçilar keltirildi. Şaharda 1819-yilda vabo (taxminan 700 kişi), 1866-yilda bezgak (3700 kişi) epidemiyalari bölgan, 1899-yilda tuzum vabo bilan zarar körgan, 1892-yilgi tropik siklon 3000 uyni vayron qilgan. 1869-yilda Suvayş kanali oçilgaç, port savdo yöllaridan çetda qoldi. Şahar maqomi 1966-yilda berildi, 1968-yildan Port-Lui mustaqil Mavrikiy poytaxti. Suvayş kanalining 1967–1975-yillarda yopilişi portni jonlantirdi, 1970-yillar oxirida port modernizatsiya qilindi. 1971-yildan şahar atrofida maxsus eksport zonasi mavjud.

Şahar Mavrikiy orolining şimoli-ğarbida, Hind okeani sohilida joylaşgan. U çuqur va himoyalangan qöltiqqa çiqadi; kemalar marjon rifidagi oraliq orqali kiradi. Quruqlik tomondan şaharni Moka–Port-Lui toğlarining tarmoqlari yarim halqa şaklida örab turadi. Iqlimi tropik; yomğirli mavsum dekabrdan aprelgaça davom etadi. Rus tilidagi manbaga köra, iyundan oktyabrgaça örtaça harorat 19–20 °C, yomğirli davrda 30 °C dan oşadi. Şahar Port-Lui okrugida joylaşgan, kiçik ğarbiy qismi Qora daryo okrugiga kiradi.

2018-yilgi röyxatga olişga köra aholisi 147 066 kişi (Statistics Mauritius); rus tilidagi manbada 2014-yilda taxminan 155 ming, aglomeratsiyada taxminan 670 ming kişi deyilgan. Aholining taxminan uçdan ikki qismi hind kelib çiqişiga ega; xitoyliklar, afrikaliklar va kreollar ham yaşaydi. Rasmiy til — ingliz tili, frantsuz tili maktablarda öqitiladi va kundalik hayotda işlatiladi. Dindorlarning taxminan yarmi hinduizmga, çoragi katolik, 17 foizi islomga e'tiqod qiladi.

Port-Lui — Mavrikiyning yirik iqtisodiy markazi va Afrikadagi yetakçi moliyaviy markazlardan biri. Bu yerda Mavrikiy fond birjasi, Mavrikiy banki (markaziy bank) va köplab tijorat banklari joylaşgan; eng qadimgi bank — 1838-yilda taşkil topgan Mavrikiy tijorat banki. Port mamlakat taşqi savdo aylanmasining 99 foizini ta'minlaydi (rus tilidagi manba) va YaIMning 2 foizini beradi. Port uçta terminaldan iborat; kruiz turizmi ham muhim. Sanoatda töqimaçilik, kiyim, baliq (tunets) va sabzavot konservalari, mevalar şarbati, ösimlik yoği, spirtli içimliklar (rom), öğitlar, kema ta'mirlaş va quriş işlab çiqariladi.

Şaharda Mavrikiy texnologiya universiteti, milliy va şahar kutubxonalari, muzeylar bor. YuNESKOning Butunjahon merosi ob'yekti — Aapravasi Gat immigratsiya markazi (1849–1923) şu yerda. Eski qal'a 1838-yilda qurilgan, hukumat uyi 1730-yillar boşida bunyod etilgan, şahar teatri 1820–1822-yillarda qurilgan. Parlament binosi (1966) brutalizm uslubida, Jamma masjidi 1850–1878-yillarda qurilgan. 1812-yildagi ippodrom dunyodagi eng qadimgilardan biri sanaladi.