Lagos

Lagos (inglizça: Lagos, yoruba tilida: Èkó) — Nigeriyaning janubi-ğarbidagi port şahri. Şahar Atlantika okeanining Gvineya qöltiğiga kiruvçi Benin qöltiği sohilida va unga yondoş orollarda joylaşgan. Nigeriyaning eng yirik şahri hisoblanadi.

Rus tilidagi ma'lumotga köra, Lagos yoruba xalqining avori guruhi tomonidan 13-asrda asos solingan va dastlab Oko, keyinçalik Eko deb atalgan. Ingliz tilidagi manbada esa Lagos oroli 15-asrda avorilar makoniga aylangani yozilgan. Özbekça manbaga köra, 15-asr oxirida hozirgi Lagos örniga portugallar kelib örnaşgan. Rus tilidagi manbaga köra, portugal tadqiqotçisi Rui di Sikeyra 1472-yilda bu hududga kelgan.

Nom portugalça «köllar» ma'nosidagi sözdan kelib çiqqan. Bir fikrga köra, şahar Portugaliyadagi Lagos şahri şarafiga nomlangan; bu şahar öşa davrda Afrika sohili böylab janubga yönaltirilgan portugal ekspeditsiyalarining asosiy markazi bölgan.

Şahar keyinçalik qul savdosi markaziga aylangan. 1841-yilda Lagos obasi (qiroli) Akitoye qul savdosini taqiqlagan, ammo qul savdogarlari uni taxtdan ağdargan; u inglizlar yordamida 1851-yilda taxtga qaytgan. Lagos 1861-yilda Britaniya mustamlakasi sifatida qöşib olingan. 1914-yildan 1960-yilgaça ingliz mustamlakasi bölgan Nigeriyaning ma'muriy markazi bölgan.

Lagos Nigeriya poytaxti bölgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, poytaxtni köçiriş qarori 1976-yilda qabul qilingan va hukumat örni 1991-yil 12-dekabrda rasman Abujaga köçgan. Özbekça manbada poytaxtlik davri 1960–92-yillar deb körsatilgan. Lagos ştati 1967-yil 27-mayda taşkil etilgan.

Şahar orollarda va Benin qöltiği sohilida joylaşgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, yerlar soylar bilan ajralgan, Lagos lagunasining janubi-ğarbiy qismini örab turadi va Atlantika okeanidan tösiq orollar hamda qum tilsimlari bilan himoyalangan. Iqlimi subekvatorial: mart–iyul oylarida uzoq yomğirli fasl, avgustda qisqa quruq davr, sentyabr–oktyabrda qisqa yomğirli fasl, noyabr oxiridan martgaça esa quruq fasl davom etadi.

Aholi sonida manbalar bir-biriga mos kelmaydi. Özbekça manbada 1,5 mln. kişi (1990-yillar oxiri) deyilgan. Rus tilidagi manbada şaharda 13 mln.dan ortiq, aglomeratsiyada taxminan 21 mln. kişi yaşaşi körsatilgan. Ingliz tilidagi manbada 2025-yil noyabr holatiga 17–21 mln. kişi deb baholangan. 2006-yilgi rasmiy röyxatga olişda metropoliten hududda taxminan 8–9 mln. kişi sanalgan, Lagos ştati hukumati esa bu natijani örganib, öz ma'lumotlarida taxminan 16 mln.ga yaqin aholini keltirgan; bu bahs hanuzgaça davom etadi. Hududning tub aholisi yoruba xalqi bölib, yoruba tili keng tarqalgan.

Lagos ma'muriy jihatdan alohida munitsipalitet emas: Katta Lagos ştatdagi 20 ta mahalliy hokimiyat hududidan 16 tasini öz içiga oladi.

Lagos mamlakatning yirik siyosiy, iqtisodiy va ma'muriy markazi. Nigeriya sanoatining qariyb yarmi şu yerda töplangan. Oziq-ovqat, töqimaçilik, metallsozlik korxonalari, radioapparatura zavodi va kemasozlik bor. Nigeriya fond birjasi ham şu yerda joylaşgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, şahar Ğarbiy va Markaziy Afrikaning yetakçi moliya markazi sifatida tanilgan va Nigeriya eksportining 88 foizini qayta işlaydi.

Mamlakatning eng muhim porti Lagosda; Apapa porti konteyner terminali mamlakatdagi eng yirigi. Xalqaro aeroport Ikeja çekkasida joylaşgan.

Lagos Afrikada musiqa madaniyati markazi sifatida tanilgan; bu yerda sakara, nigeriyaça xip-xop, xayloyf, juju, fuji va afrobit uslublari paydo bölgan. Şahar Nigeriya kino sanoati — «Nollivud»ning markazi hamdir. Şaharda universitet, milliy muzey va kutubxona bor. Ingliz tilidagi manbaga köra, Surelerdagi Milliy san'at teatri, Zamonaviy san'at milliy galereyasi, Onikandagi Milliy muzey va Yoruba madaniyati markazi madaniy hayotda muhim örin tutadi.