Northern Quiçua

Kichwa (Kichwa şimi, Runaşimi, ispança Quiçua) — Ekvador va Kolumbiyadagi (Inga) barça keçua navlarini, şuningdek Peruga ham tarqalgan navlarni öz içiga olgan keçua tili.

Tilşunos Alfredo Toreroning tasnifiga köra, Kichwa Lamas va Çaçapoyas bilan birga Keçua II ning şimoliy guruhini taşkil etadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyada sözlaşuvçilar soni taxminan yarim million deb baholangan. Rus tilidagi Vikipediyada esa eng keng tarqalgan navlar böyiça alohida raqamlar keltirilgan: toğli Imbabura va Çimborasoda mos ravişda bir va ikki million, toğli Kañarda 100 000–200 000, boşqa navlarda 10 000–20 000 kişi sözlaşadi. Bu ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi.

Kichwa navlari Ekvadorning toğli va şarqiy örmon hududlarida, şuningdek Kolumbiya va Peruda uçraydi. Rus tilidagi Vikipediyada quyidagi navlar sanalgan:

• Imbabura (Otavalo Quiçua) — Imbabura provinsiyasining şimoliy toğlarida;
• Kalderon (Cayambe, Piçinça) — Piçinça provinsiyasidagi Kalderon, Kayambe va Kito hududlarida;
• Kañar — Kañar provinsiyasining janubiy toğlarida;
• Loha (Saraguro) — Loha provinsiyasining şimolidagi janubiy toğlarda;
• Salasaka — Tungurahua provinsiyasida, Ambato şahrining şarqi va janubida;
• Çimboraso — Bolivar va Çimboraso provinsiyalarining markaziy toğlarida;
• Amazon Inga — Yuqori Kaketa va Putumayo daryolari yaqinida (Kolumbiya);
• Inga — Kolumbiyada, şuningdek Venesuelada;
• Pasto-Napo, Tena va Pastasa navlari — Ekvador, Kolumbiya va Peruning şarqiy örmon hududlarida.

FEDEPI missionerlik taşkiloti (2006) Ekvadorda keçuaning sakkiz navini keltiradi; Ethnologue 16 (2009) töqqiztasini sanab, Kañarni Lohadan ajratadi.

Birlaştirilgan imlo asosidagi standart til (Kichwa Unificado, Şukyaçiska Kichwa) işlab çiqilgan. U Çimboraso naviga öxşaş, ammo bu navning ayrim fonologik xususiyatlarini öz içiga olmaydi. Keyinçalik ALKI (Kichwa tili akademiyasi) yangi alifbo yaratdi. U 21 harfdan iborat: uçta unli (a, i, u), ikkita yarim unli (w, y) va 16 undoş (ch, h, k, l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, ts, z, zh).

Kichwaning eng qadimgi grammatik tavsifini 17-asrda yezuit ruhoniy Hernando de Alkoser yozgan.

Tilşunos Arturo Konexo Muyulemaga köra, davlat maktablarida Kichwani öqitişning dastlabki qadamlari 1940-yillarga borib taqaladi: Dolores Kakuango Kayambeda bir neçta tub aholi maktablarini asos solgan. 1970–1980-yillarda tub aholi taşkilotlari Kichwa tilida ta'lim beruvçi özini özi boşqaradigan maktablar oçdi. Muyulemaning fikriça, «Caimi Ñucanchic Şimuyu-Panca», «Ñucanchic Llactapac Şimi», «Ñucanchic Causaimanta Yachaicuna» va «Antisuyu-Punasuyu» kabi asarlar tilni standartlaştirişga turtki böldi; jarayonni DINEIB (Milliy madaniyatlararo ikki tilli ta'lim kengaşi) boşlagan. 2009-yilda tilşunos Fabián Potosí va boşqa olimlar Ekvador Ta'lim vazirligi homiyligida «Kichwa Yaçakukkunapa Şimiyuk Kamu» luğatini naşr etdi.

Fonologiya. Boşqa keçua navlaridan farqli ravişda Kichwa dastlabki keçua /k/ va /q/ tovuşlarini farqlamaydi; ikkalasi ham [k] deb talaffuz qilinadi. Şu sababli kiru sözi ham «tiş», ham «yoğoç», killa esa ham «oy», ham «dangasa» ma'nolarini bildirişi mumkin. /z/ fonema sifatida kam uçraydi va asosan /s/ning allofonidir. Affrikatlar /ts, tʃ/ burun undoşlaridan keyin köpinça jarangli [dz, dʒ] böladi. /a, i, u/ unlilari erkin variantda [ə, ɪ, ʊ] tarzida böşaşişi mumkin.

Grammatika. Ekvador va Kolumbiyadagi Kichwa egalik va ikki yoqlama qöşimçalarini, şuningdek birinçi şaxs köplikda inklyuziv va eksklyuziv şakllar farqini yöqotgan. Masalan, yayayku örniga ñukanchik yaya, suyayki örniga kanta şuyani deyiladi. Sintaksis janubiy keçuaga nisbatan soddalaşgan; bunga Ekvadordagi inkgaça davrga oid tillar bilan qisman kreollaşuv sabab bölişi mumkin.

Luğat. Barça keçua tillaridagi kabi aka-uka va opa-singil sözlari kim haqida gapirilişiga qarab farqlanadi: ñaña (ayolning singlisi yoki opasi), turi (ayolning akasi yoki ukasi), pani (erkakning singlisi yoki opasi) va wawki (erkakning akasi yoki ukasi).