Asunsyon

Asunsyon (ispança: Asunción) — Paragvay Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Şahar 1537-yil 15-avgustda ispan konkistadori Xuan de Salasar tomonidan guarani qabilasi yerlarida asos solingan. Dastlabki nomi «Nuestra Señora Santa María de la Asunción» bölib, asos solingan kun xristianlarning Bibi Maryam kötarilişi bayramiga töğri kelgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada şahar rasmiy nomi 1541-yil 16-sentabrdagi kabildo hujjatiga köra şunday ekani, 1537-yilda esa şu nomdagi qal'a barpo etilgani aytiladi.

1542-yilda Buenos-Ayres vayron qilingaç, u yerdagi ispanlar Asunsyonga qoçgan va şahar katta ispan mustamlaka provinsiyasining markaziga aylangan. Şahar Ispaniya mustamlakasi ma'muriy markazi bölgan, undan boşqa şaharlarni barpo etiş uçun ekspeditsiyalar jönatilgan; şu bois u «Şaharlar onasi» deb ataladi. 1811-yilda Paragvay mustaqilligi e'lon qilinib, Asunsyon davlat poytaxti deb belgilangan; Rusça manbada sana 15-may, inglizça manbada 14–15-may keçasi deb körsatilgan. 1864–1870-yillardagi Paragvay uruşi davrida, 1869-yilda şaharni Braziliya qöşinlari egallagan. Uruşdan keyin aholi deyarli uçdan bir qismga qisqargan (rus manbasi); inglizça manbada uruşda mamlakat aholisining uçdan ikki qismi qirilgani aytiladi. 1932–1935-yillardagi Çako uruşi şahar iqtisodiyotiga salbiy ta'sir qilgan. 1989-yil fevralda Stressner tuzumi ağdarilgan. 1991-yil martda Asunsyon şartnomasi imzolanib, Mersosur taşkil etilgan. 1993-yildan şahar heç bir departamentga kirmaydigan avtonom poytaxt okrugi hisoblanadi.

Şahar Paragvay daryosi sohilida, Pilkomayo daryosi quyiliş joyi yaqinida joylaşgan. Sohil haqida manbalar zid: özbekça va rusça manbalarda çap sohil, inglizça manbada şarqiy sohil deyiladi. Iqlimi tropik issiq: yanvarda örtaça harorat +27,5 °C, iyulda +17,9 °C, yillik yoğin taxminan 700 mm. Şahar oltita okrugga bölinadi.

Özbekça manbada aholi 608 ming kişi (1990) deb berilgan. Inglizça manbaga köra, 2022-yilgi röyxatda 462 241 kişi yaşagan, Katta Asunsyon agglomeratsiyasida esa 2,3 milliondan ortiq. Rusça manbaga köra aholining 90 foizdan köpi guaranilar (ispan-hind metislari). Davlat tillari — ispan va guarani; keng tarqalgan «xopara» guaraniy tilining ispança özlaşmalarga boy şaklidir. Aholining köpçiligi katolik, protestant va pravoslavlar ham bor.

Asunsyon mamlakatning asosiy porti, sanoat va savdo markazi hamda transport tuguni. Töqimaçilik, kön-poyabzal fabrikalari, tegirmonlar, qand-şakar va spirt-arak zavodlari, kemasozlik korxonasi, neftni qayta işlaş zavodi bor. Özbekça manbaga köra, mamlakat eksportining 75%, importining 90% şu port orqali ötadi; inglizça manbada esa asosiy daryo porti vazifasini hozir Viyeta bajarişi aytiladi. Katta Asunsyon mamlakat yalpi içki mahsulotining 70 foizini beradi.

Tarixiy markaz mustamlaka davri me'morçiligi bilan ajralib turadi. Şaharda Milliy universitet (1889), Katolik universiteti, konservatoriya, Paragvay Milliy kutubxonasi (1887) va Tasviriy san'at milliy akademiyasi (1910) mavjud. Guarani musiqasi (guaranya) maşhur. Diqqatga sazovor joylar: Mustaqillik uyi, Qahramonlarning milliy panteoni, Tasviriy san'at milliy muzeyi, Botanika boği va hayvonot boği, Barro muzeyi.