Apia

Apia — Samoaning poytaxti va eng yirik şahri. U Upolu orolining şimoliy sohilida, Tinç okeanida joylaşgan.

Apia dastlab kiçik qişloq bölgan (1800-yilda aholisi 304 kişi), davlat poytaxti şu nomni undan olgan. Zamonaviy şahar 1850-yillarda taşkil topgan (inglizça Vikipediyada). Özbekça Vikipediyada esa şahar 19-asr oxirida taşkil topgani aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Samoa orollaridagi birinçi yevropalik aholi punktini 1837-yilda ingliz missionerlari barpo etgan.

1889-yil 15-martda Apia portida Germaniya, AQSH va Britaniyaning yetti kemasi yaqinlaşayotgan tayfunga qaramay portni tark etmadi. Barça kemalar çökdi yoki tuzatib bölmas darajada şikastlandi, faqat Britaniyaning «Calliope» kreyseri portdan çiqib, börondan omon qoldi. Qariyb 200 nafar amerikalik va nemis halok bölgan.

1900-yildan 1914-yilgaça Ğarbiy Samoa Germaniya mustamlakasi bölib, Apia uning markazi edi. 1914-yilda Yangi Zelandiya qöşinlari orolni egalladi; Yangi Zelandiya 1920-yildan 1962-yilgaça orollarni boşqardi. Mustaqillik uçun kuraş «Mau» harakati rahbarligida olib borildi. 1929-yil 28-dekabrda («Qora şanba») Apiadagi tinç yiğilişda Yangi Zelandiya politsiyasi boş rahnamo Tupua Tamasese Lealofi III ni öldirdi. Ikkinçi jahon uruşi davrida (1941–1944) AQSH dengiz floti Upolu dengiz bazasini qurib, işlatgan. 1962-yil 1-yanvarda Ğarbiy Samoa Okeaniyadagi birinçi mustaqil davlat böldi, Apia esa uning poytaxtiga aylandi. Inglizça Vikipediyada Apia 1959-yildan rasmiy poytaxt deyiladi.

Şahar Vaisigano daryosi quyilişidagi tabiiy portda, tor qirğoq tekisligida joylaşgan. Uning janubida Vaea toği (balandligi 472 m) kötariladi. Özbekça Vikipediyada şahar Apia toği yon bağrida, dengiz sathidan 396 m balandlikda joylaşgani aytilgan; bu ma'lumot boşqa manbalarga zid. Iqlimi — tropik yomğirli örmon iqlimi; yillik örtaça harorat 26 °C, yoğin yiliga taxminan 3000 mm. Eng quruq oylar iyul va avgust, eng yoğingarçilik oylari dekabrdan martgaça. Rus tilidagi Vikipediyada ösimliklarning 600 dan ortiq turi qayd etilgan.

Şahar ma'muriy jihatdan Tuamasaga okrugiga kiradi. Yagona şahar boşqaruvi yöq: u taxminan 45 mustaqil qişloqdan iborat. Yomğirli mavsumda toşqinlar va transport tirbandligi muammo hisoblanadi.

Apia şahar hududi aholisi 2021-yilgi röyxatga köra 35 974 kişi. Rus tilidagi Vikipediyada 2006-yilda 37 708 kişi, özbekça Vikipediyada 1998-yilda 35 ming kişi körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, aholining 93 %i samoaliklar; rasmiy tillar — samoa va ingliz tillari; e'tiqodlilar asosan protestantlar (taxminan 50 %) va katoliklar (45 %). Özbekça Vikipediyada aholi asosan yevropaliklar deb yozilgan, bu boşqa ma'lumotlarga zid.

Apia — mamlakatning moliyaviy va işbilarmonlik markazi. Yoğoçni qayta işlaş va oziq-ovqat sanoatining kiçik korxonalari bor; port orqali kopra, banan va kakao çetga çiqariladi. Apia porti Samoadagi eng yirik va gavjum port bölib, Tokelau va Amerika Samoasiga paromlar qatnaydi. Şahar markazidagi korxonalarning 30 %i bir xitoylik oilaga, 10 %i yevropaliklarga, 60 %i mahalliy aholiga tegişli. Asosiy xalqaro aeroport — Faleolo, şahardan 40 daqiqalik yölda. Şaharda poyezd va tramvay yöq, avtobus va taksi xizmati xususiy.

Mulinu'u yarimorolida parlament binosi joylaşgan. Uruş qurbonlari xotirasiga qurilgan soat minorasi şahar markazi hisoblanadi. Mevalik Bokira Maryam katolik sobori 2014-yilda yangidan qurilib oçilgan. Eski nemis davridagi sud binosining yuqori qavatida muzey bor; Falemata'aga — Samoa muzeyi sobiq nemis maktabi binosida joylaşgan.

Şotland yozuvçisi Robert Lui Stivenson umrining sönggi tört yilini şu yerda ötkazgan va Vaea toğiga dafn etilgan. Uning Vailimadagi uyi muzeyga aylantirilgan, atrofida Vailima botanika boği barpo etilgan. Samoaliklar uni «Tusitala» («hikoyalar yozuvçisi») deb atagan.

1984-yilda oçilgan Bahoiylarning Tinç okeani ibodatxonasi (me'mor Hossein Amanat) Apiada joylaşgan. Şaharda Samoaning yagona universiteti — Samoa milliy universiteti ham bor.